Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων (18.12.2014, 15-22.1.2015)

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Παρουσίαση με θέμα: "BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων (18.12.2014, 15-22.1.2015)"— Μεταγράφημα παρουσίασης:

1 BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων ( , )

2 ● Iωάννης Καντακουζηνός (Κωνσταντινούπολη 1295/ Ιουνίου 1383): - μέγας παπίας-μέγας δομέστικος-αυτοκράτορας - συμμέτοχος στον εμφύλιο ανάμεσα σε Ανδρόνικο Β΄ και Ανδρόνικο Γ΄, ως σύμμαχος του Ανδρονίκου Γ΄ - Διεκδικεί τον θρόνο μετά το θάνατο του Ανδρονίκου Γ΄ το 1341 αλλά ενώ καταφέρνει να τον στέψουν αυτοκράτορα, παραχωρεί τελικά τον θρόνο στον νόμιμο διάδοχο και γαμπρό του Ιωάννη Ε΄ το 1354, γίνεται μοναχός σε μονές της Κωνσταντινούπολης παίρνοντας το όνομα Ιωάσαφ, ενώ αργότερα μονάζει στο Άγιο Όρος. - Το ιστορικό του έργο Ἱ στορίαι ( ) έχει χαρακτηριστεί ως απομνημονεύματα - Γράφει επίσης έργα δογματικού και αντιρρητικού χαρακτήρα, παίρνοντας θέση υπέρ των ησυχαστών αλλά και απέναντι στο Ισλάμ και τον εβραϊσμό.

3 Μικρογραφίες με πορτραίτα του Ιωάννη ΣΤ΄, από τον κώδικα Parisinus gr. 1242

4 ● Η περιγραφή της στέψης του αυτοκράτορα, με αφορμή την στέψη του Ανδρονίκου Γ΄, το Φεβρουάριο του 1325 στην Αγία Σοφία (βλ. επόμενη διαφάνεια): Καντακουζηνός, Ἱ στορίαι (εκδ. Schopen), Ι Η μικρογραφία από τον γνωστό κώδικα του Σκυλίτζη, σήμερα στη Μαδρίτη

5 ( )... περ ὶ δ ὲ δευτέραν ὥ ραν μάλιστα τ ῆ ς α ὐ τ ῆ ς ἡ μέρας, το ῦ μέλλοντος χρισθήσεσθαι βασιλέως ἐ π ὶ ἀ σπίδος καθεσθέντος, ὁ βασιλε ὺ ς κα ὶ πατ ὴ ρ το ῦ ἀ ναγορευομένου, ε ἴ γε περίεστι, κα ὶ ὁ πατριάρχης τ ῶ ν ἐ μπροσθίων μερ ῶ ν ἐ πιλαμβανόμενοι τ ῆ ς ἀ σπίδος, τ ῶ ν δ’ ἐ πιλοίπων ο ἱ ἐ ν ἀ ξιώμασιν ὑ περέχοντες δεσπόται τε κα ὶ σεβαστοκράτορες, ε ἴ περ ε ἰ σ ὶ ν, ἢ ο ἱ ἐ πιφανέστατοι μάλιστα τ ῶ ν συγκλητικ ῶ ν, κα ὶ μετεωρίσαντες ὡ ς ἔ νι μάλιστα α ὐ τ ὸ ν ἅ μα τ ῇ ἀ σπίδι, το ῖ ς πλήθεσιν ἐ πιδεικνύουσι τ ὸ ν βασιλέα πάντοθεν περιϊσταμένοις. ἐ πευφημησάντων δ ὲ α ὐ τ ῶ ν, καταθέντες ἄ γουσιν ε ἰ ς τ ὸ ν να ὸ ν, ἔ νθα δε ῖ τ ὴ ν τελετ ὴ ν γενέσθαι. ο ἰ κίσκου δ’ ἐ ν α ὐ τ ῷ ξυλίνου τ ῆ ς τοιαύτης ἕ νεκα χρείας προκατεσκευασμένου, τ ὸ ν νέον ε ἰ σάγουσι βασιλέα, κα ὶ τ ὴ ν πορφύραν κα ὶ τ ὸ διάδημα ἐ νδιδύσκουσι, πρότερον τ ῶ ν ἀ ρχιερέων ε ὐ λογούντων α ὐ τά. ἐ π ὶ δ ὲ τ ῆ ς κεφαλ ῆ ς ο ὐ νενομισμένον περιτίθεταί τι, ἀ λλ’ ἢ στέφανος, ἢ ὅ,τι ἂ ν ἄ λλο δοκ ῇ. τούτων δ ὲ γινομένων, ἡ θεία τελε ῖ ται μυσταγωγία. ἐ χόμενα δ ὲ το ῦ ε ἰ ρημένου ο ἰ κίσκου κα ὶ ἀ ναβάθρα ἐ κ ξύλων προκατασκευάζεται κα ὶ α ὐ τ ὴ, κα ὶ περιειλο ῦ σιν α ὐ τ ὴ ν πάντοθεν πέπλοις Σηρικο ῖ ς ἐ ρυθρο ῖ ς· ὑ περάνω δ ὲ α ὐ τ ῆ ς κατ ὰ τ ὸ ν ἀ ριθμ ὸ ν τ ῶ ν βασιλέων τίθενται θρόνοι χρυσο ῖ ο ὐ κατ ὰ το ὺ ς ε ἰ ωθότας, ἀ λλ’ ἐ πηρμένοι μάλιστα τ ῷ ὕ ψει, τέτταρας ἢ κα ὶ πέντε ἔ χοντες ἀ ναβασμο ὺ ς, ἐ φ’ ο ὓ ς, ἐ ξιόντες το ῦ ο ἰ κίσκου, ἀ ναβαίνοντες καθίζουσιν ο ἱ βασιλε ῖ ς, ἤ ν γε μ ὴ ε ἷ ς, ἀ λλ ὰ πλείους ὦ σι. συναναβαίνουσαι δ ὲ α ὐ το ῖ ς κα ὶ α ἱ βασιλίδες, καθίζουσιν ἐ π ὶ θρόνων, α ἱ μ ὲ ν προεστεμμέναι τ ὰ στέμματα περικείμεναι, ἡ μέλλουσα δ ὲ στεφανηφορο ῦ σα.... ( ) ἐ ξ ἑ κατέρων δ ὲ α ὐ το ῦ μερ ῶ ν κατ ὰ τ ὰ πλάγια ο ἵ τε το ὺ ς πελέκεις ἔ χοντες Βάραγγοι προσαγορευόμενοι, κα ὶ νέοι τ ῶ ν ε ὐ πατριδ ῶ ν περ ὶ ἑ κατ ὸ ν ὡ πλισμένοι διαπρεπ ῶ ς παρέπονται ἢ κα ὶ ἄ νοπλοι·... ( , 23-25) τ ῇ γ ὰ ρ ἡ μέρ ᾳ, καθ’ ἣ ν ὁ βασιλε ὺ ς χρισθε ὶ ς ἔ ξεισι το ῦ ναο ῦ, παρά τινος τ ῶ ν συγκλητικ ῶ ν, ὃ ν ἂ ν ὁ βασιλε ὺ ς ἐ θέλ ῃ, ε ἰ ς τ ὸ ν δ ῆ μον ῥ ίπτονται ἃ λέγουσιν ἐ πικόμβια. δύναται δ ὲ το ῦ το ἀ ποδέσμους τιν ὰ ς ε ἶ ναι ἐ ν ὀ θονίων τμήμασι δεδεμένους, ἔ νδον ἔ χοντας νομίσματα χρυσ ᾶ τ ῶ ν βασιλικ ῶ ν τρία κα ὶ ἐ ξ ἀ ργύρου τοσα ῦ τα ἢ κα ὶ πλείω, κα ὶ ὀ βολο ὺ ς ἀ π ὸ χαλκο ῦ τοσούτους. ῥ ίπτονται δ ὲ ἀ πόδεσμοι τοιο ῦ τοι χιλιάδων ἔ λαττον ἢ πλε ῖ ον δέκα ἐ ν το ῖ ς προαυλίοις μάλιστα το ῦ ναο ῦ. ὑ π ὸ δ ὲ τ ὴ ν α ὐ τ ὴ ν ἡ μέραν ἐ ν το ῖ ς βασιλείοις το ῦ δήμου συνηθροι- σμένου παντ ὸ ς, παρ ὰ το ῦ α ὐ το ῦ πάλιν συγκλητικο ῦ τ ῶ ν προτέρων ἴ σοι ἢ κα ὶ πλείους ῥ ίπτονται ἀ πόδεσμοι.... α ἴ τιον δ ὲ τ ῆ ς τοιαύτης διαδόσεως το ῦ χρυσο ῦ τ ὸ πάντας βούλεσθαι τ ὸ ν βασιλέα ἐ κ τ ῶ ν α ὐ το ῦ δαπαν ῶ ντας α ὐ τ ῷ συνευφραίνεσθαι κα ὶ συμπανηγυρίζειν....

6 Το εσωτερικό της Αγίας Σοφίας, όπου γίνεται η στέψη.

7 ● Η φρουρά των Βαράγγων

8 Mετάφραση προηγούμενων αποσπασμάτων: ( ) Περίπου τη δεύτερη ώρα της ημέρας (στις 8 το πρωί), όταν καθίσει (ανέβει) αυτός που πρόκειται να χρισθεί αυτοκράτορας πάνω σε ασπίδα, ο βασιλιάς και πατέρας αυτού που αναγορεύεται, αν είναι ζωντανός, και ο πατριάρχης αφού πιάσουν το μπροστινό μέρος της ασπίδας, και από τους υπόλοιπους όσοι από τους αξιωματούχους υπερέχουν και μαζί οι δεσπότες και σεβαστοκράτορες, αν υπάρχουν, ή προπάντων οι πιο επιφανείς από τους συγκλητικούς, και αφού τον σηκώσουν όσο πιο ψηλά (γίνεται) μαζί με την ασπίδα, τον επιδεικνύουν στα πλήθη που από παντού στέκονται γύρω. Και αφού αυτά τον επευφημήσουν, τον κατεβάζουν και τον οδηγούν στον ναό (στην Αγία Σοφία), όπου πρέπει να γίνει η τελετή (στέψης). Ενώ λοιπόν έχουν φτιάξει από πριν ένα ξύλινο κουβούκλιο μέσα στον ναό γι’ αυτό το σκοπό (για την τελετή στέψης), βάζουν μέσα τον νέο αυτοκράτορα και τον ντύνουν την πορφύρα και το διάδημα, αφού προηγουμένως τα ευλογούν οι αρχιερείς. Στο κεφάλι λοιπόν δεν βάζουν κάτι καθορισμένο, παρά μόνο ένα στεφάνι, ή ό,τι άλλο κρίνουν κατάλληλο (όχι δηλαδή στέμμα). Και αφού γίνουν αυτά τελείται η θεία λειτουργία. Κολλητά λοιπόν στο κουβούκλιο που αναφέρθηκε πριν, κατασκευάζεται από πριν ένα βάθρο, από ξύλο κι αυτό, και το περιβάλουν από παντού με κόκκινα μεταξωτά πέπλα· πάνω σ’ αυτό ανάλογα με τον αριθμό των αυτοκρατόρων τοποθετούνται χρυσοί θρόνοι όχι όπως οι συνηθισμένοι, αλλά πολύ περισσότερο υπερυψωμένοι, που έχουν τέσσερα ή πέντε σκαλοπάτια, στους οποίους (θρόνους) βγαίνοντας από το κουβούκλιο ανεβαίνουν και καθίζουν οι αυτοκράτορες, αν βέβαια δεν είναι ένας, αλλά περισσότεροι. Ανεβαίνουν λοιπόν μαζί τους και οι αυτοκράτειρες, (και) κάθονται στους θρόνους, όσες τις έχουν στέψει παλιότερα φορώντας τα στέμματα, ενώ αυτή που πρόκειται να στεφθεί φορώντας στεφάνι. ( )... και από τις δυο πλευρές του στο πλάι τον ακολουθούν και οι λεγόμενοι Βάραγγοι που έχουν (κρατούν) τα τσεκούρια, και νεαροί ευγενείς, περίπου εκατό, οπλισμένοι με μεγαλοπρέπεια ή και άοπλοι·... ( , 23-25) Τη μέρα λοιπόν στην οποία ο αυτοκράτορας αφού χρισθεί, βγαίνει από το ναό, από έναν συγκλητικό, όποιο ο αυτοκράτορας θέλει, ρίχνονται στον κόσμο αυτά που τα λένε επικόμβια (κομποδέματα). Αυτά λοιπόν μπορούν να είναι κομποδέματα, δεμένα σε κομμάτια από πανί, που έχουν μέσα τρία βασιλικά χρυσά νομίσματα και ασημένια τόσα ή και περισσότερα και άλλους τόσους χάλκινους οβολούς. Ρίχνουν λοιπόν πάνω-κάτω δέκα χιλιάδες τέτοια κομποδέματα κυρίως στο προαύλιο του ναού. Και στη διάρκεια της ίδιας μέρας, όταν όλος ο κόσμος έχει μαζευτεί στο παλάτι, από τον ίδιο συγκλητικό ρίχνονται τα ίδια (στον αριθμό) ή και ακόμα περισσότερα κομποδέματα.... Ο λόγος λοιπόν μιας τέτοιας διανομής του χρυσού είναι γιατί θέλει ο αυτοκράτορας όλοι ξοδεύοντας από τα δικά του (με δικά του έξοδα) να χαίρονται μαζί του και να πανηγυρίζουν....

9 ● Η «τζουστρία κα ὶ τ ὰ τερνεμέντα»: Καντακουζηνός, Ἱ στορίαι (εκδ. Schopen), Ι «... ἐ κ τ ῆ ς Σαβωΐας ε ἰ ς Βυζάντιον ἧ κεν Ἄ ννα ἡ βασιλ ὶ ς...»: ο γάμος της Άννας της Σαβο ΐ ας με τον Ανδρόνικο Γ΄, τον Οκτώβριο του 1326

10 ( ) Το ῦ δ ὲ ἐ πιόντος ἔ τους κατ ὰ μ ῆ να Φεβρουάριον ἐ ννάτης ἰ νδικτι ῶ νος, ἐ κ τ ῆ ς Σαβωΐας ε ἰ ς Βυζάντιον ἧ κεν Ἄ ννα ἡ βασιλ ὶ ς, πολλ ὴ ν ἐ παγομένη κα ὶ βασιλικ ὴ ν θεραπείαν ἔ κ τε ἀ νδρ ῶ ν ὁ μοίως κα ὶ γυναικ ῶ ν. ἔ κ τε γ ὰ ρ τ ῶ ν παρ ὰ Λατίνοις καβαλλαρίων κα ὶ σκουερίων λεγομένων ἦ γε πολλο ὺ ς κα ὶ τ ῶ ν ἄ λλως παρ’ α ὐ το ῖ ς ε ὐ πατριδ ῶ ν· ἔ κ τε γ ὰ ρ τ ῶ ν παρ ὰ Λατίνοις καβαλλαρίων κα ὶ σκουερίων λεγομένων ἦ γε πολλο ὺ ς κα ὶ τ ῶ ν ἄ λλως παρ’ α ὐ το ῖ ς ε ὐ πατριδ ῶ ν· κα ὶ τ ὰ ς ἐ ν ἑ τέροις χρόνοις ε ἰ ς τ ὴ ν Ῥ ωμαίων ἐ ξ ἀ λλοδαπ ῶ ν ἀ φικνουμένας βασιλίδας ὑ περε ῖ χε πολυτελεί ᾳ. προσεδέχθη τε ὁ μοίως παρ ὰ το ῦ βασιλέως κα ὶ κηδεστο ῦ βασιλικ ῶ ς τε κα ὶ μεγαλοπρεπ ῶ ς κα ὶ ὥ σπερ ἦ ν ε ἰ κ ὸ ς τ ὴ ν βασιλέως κα ὶ υ ἱ ο ῦ γαμετήν. συμβέβηκε δ ὲ κα ὶ βασιλέα τ ὸ ν νέον τ ῷ Βυζαντί ῳ κατ ὰ τ ὸ ν α ὐ τ ὸ ν καιρ ὸ ν ἐ νδιατρίβειν. ἡ δ ὲ βασιλ ὶ ς Ἄ ννα τ ῇ τε κατ ὰ τ ὸ ν πλο ῦ ν ταλαιπωρί ᾳ κα ὶ τ ῇ τ ῶ ν ἀ έρων ἐ ναλλαγ ῇ τ ὸ σ ῶ μα πεπονηκυ ῖ α, ἐ νόσησεν ὀ λίγαις ἡ μέραις ὕ στερον τ ῆ ς ἀ φίξεως α ὐ τ ῆ ς. ὅ, τε νέος Ἀ νδρόνικος το ῦ το μ ὲ ν κα ὶ δι ὰ τ ὴ ν τ ῆ ς βασιλίδος νόσον, το ῦ το δ’, ὅ τι κα ὶ χρεία τις ἀ παραίτητος ἐ κάλει, πρ ὸ ς τ ὰ ς ἐ π ὶ Θρ ᾴ κης ἐ ξ ῄ ει πόλεις, κα ὶ διέτριψεν ἄ χρι φθινοπώρου ἐ ν ἐ κείναις. Ὀ κτωβρίου δ ὲ ἱ σταμένου τ ῆ ς δεκάτης ἰ νδικτι ῶ νος, ε ἰ ς Βυζάντιον ἐ παν ῆ κε. κα ὶ ἡ γαμήλιος ἐ τελε ῖ το ἑ ορτ ὴ λαμπρ ὰ κα ὶ περιφανής· ὥ σπερ δ ὲ ἔ θος το ῖ ς βασιλε ῦ σι, μετ ὰ τ ὸ ἐ π ὶ το ῖ ς γάμοις τ ὰ νενομισμένα τελεσθ ῆ ναι, κα ὶ Ἄ νναν τ ὴ ν βασιλίδα βασιλε ὺ ς ἔ στεψεν ὁ ταύτης ἀ νήρ.... ( ) ἐ κ μέντοι Σαβωΐας ο ὐ κ ὀ λίγοι τ ῶ ν ε ὐ πατριδ ῶ ν ε ἰ ς τ ὴ ν Ῥ ωμαίων ἀ φικνούμενοι, ἐ φ’ ὅ σον ἐ βούλοντο συν ῆ σαν τ ῷ βασιλε ῖ, πολλ ῆ ς ἀ ξιούμενοι φιλοφροσύνης. ἦ σαν γ ὰ ρ δ ὴ ο ὐ κ ἀ νδρε ῖ οι μόνον κα ὶ τολμητίαι κατ ὰ τ ὰ ς μάχας, ἀ λλ ὰ κα ὶ ἄ λλως ἐ ν τα ῖ ς παιδια ῖ ς ε ὐ φυε ῖ ς συνε ῖ ναι. κυνηγεσίων κα ὶ γ ὰ ρ συμμετε ῖ χον τ ῷ βασι- λε ῖ, κα ὶ τ ὴ ν λεγομένην τζουστρίαν κα ὶ τ ὰ τερνεμέντα α ὐ το ὶ πρ ῶ τοι ἐ δίδαξαν Ῥ ωμαίους ο ὔ πω πρότερον περ ὶ τ ῶ ν τοιούτων ε ἰ δότας ο ὐ δέν. α ὐ τ ῶ ν δ ὲ ἀ περχομένων ε ἰ ς τ ὴ ν ο ἰ κείαν, ἕ τεροι ὥ σπερ ἐ κ διαδοχ ῆ ς ἐ φοίτων ὡ ς βασιλέα· κα ὶ σχεδ ὸ ν ἐ κ Σαβωΐας ἀ ε ὶ τ ῷ νέ ῳ βασιλε ῖ συν ῆ σάν τινες. ο ὕ τω δ ὲ ὑ π ὸ φιλοτιμίας περ ὶ τ ὰ τοια ῦ τα ἐ ξησκήθησαν ο ὐ κ ὀ λίγοι Ῥ ωμαίων, μάλιστα δ ὲ πάντων ὁ βασιλε ὺ ς, ὃ ς κα ὶ το ὺ ς διδάξαντας ὑ περέσχεν, ὡ ς μ ὴ το ὺ ς ἐ κ Σαβωΐας μόνον τ ὴ ν ἧ τταν ὁ μολογε ῖ ν, ἀ λλ ὰ κα ὶ το ὺ ς ἐ κ Φράντζας κα ὶ Ἀ λαμανίας κα ὶ Μπουργουνίας, ἐ ν ο ἷ ς μάλιστα σπουδάζεται τ ὰ τοια ῦ τα,...

11 Mετάφραση προηγούμενων αποσπασμάτων: ( ) Τον επόμενο χρόνο, το Φεβρουάριο της ένατης ινδικτιώνος, ήρθε από τη Σαβο ΐ α στο Βυζάντιο η Άννα η αυτοκράτειρα, φέρνοντας μαζί της μεγάλη βασιλική ακολουθία και από άνδρες και εξίσου από γυναίκες. Δηλαδή έφερνε πολλούς από αυτούς που ονομάζονται στους Λατίνους καβαλλάριοι (ιππείς) και σκουέριοι [σωματοφυλακή με ασπίδες, σκουτέριοι (;), ιπποκόμοι (;)] και τους υπόλοιπους ευγενείς που έχουν αυτοί· ξεπερνούσε λοιπόν τις αυτοκράτειρες που είχαν παλιότερα φτάσει στη γη των Ρωμαίων, σε πολυτέλεια. Όμοια λοιπόν έγινε δεκτή από τον αυτοκράτορα και συγγενή της (τον Ανδρόνικο Β΄), αυτοκρατορικά και με μεγαλοπρέπεια και όπως άρμοζε σε νόμιμη σύζυγο αυτοκράτορα και σε γιο αυτοκράτορα (τον Ανδρόνικο Γ΄). Συνέβη λοιπόν αυτό τον καιρό ο νεαρός αυτοκράτορας (Ανδρόνικος Γ΄) να βρίσκεται στο Βυζάντιο (Κωνσταντινούπολη). Η αυτοκράτειρα λοιπόν Άννα από την ταλαιπωρία του ταξιδιού στη θάλασσα και την αλλαγή του αέρα (του κλίματος), καταπονημένη στο σώμα, αρρώστησε λίγες μέρες μετά την άφιξή της. Ο νέος Ανδρόνικος λοιπόν από τη μια λόγω της αρρώστιας της αυτοκράτειρας και από την άλλη επειδή ήταν μεγάλη ανάγκη, έφυγε στις πόλεις της Θράκης, και παρέμεινε σ’ εκείνες μέχρι το Φθινόπωρο. Ενώ λοιπόν ήταν Οκτώβριος, τη δέκατη ινδικτιώνα, γύρισε πίσω στο Βυζάντιο. Και έγινε (τότε) η γαμήλια τελετή με λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια· και όπως συνηθίζεται για τους αυτοκράτορες, μετά που τελείωσε η συνήθης τελετή για το γάμο, αμέσως έστεψε την αυτοκράτειρα Άννα, ο αυτοκράτορας, ο άνδρας της. ( ) Φτάνοντας λοιπόν από τη Σαβο ΐ α πολλοί από τους ευγενείς στη γη των Ρωμαίων, εφόσον το ήθελαν συναναστρέφονταν τον αυτοκράτορα, καθώς τους αξίωνε με μεγάλες τιμές. Γιατί βέβαια δεν ήταν μόνο ανδρείοι και ριψοκίνδυνοι στις μάχες αλλά και επιδέξιοι, όταν κανείς συμμετείχε μαζί τους σε αγωνίσματα. Συμμετείχαν δηλαδή σε κυνήγια μαζί με τον αυτοκράτορα, και αυτή που ονομάζεται τζουστρία και τα τερνεμέντα αυτοί πρώτοι τα δίδαξαν στους Ρωμαίους που δε γνώριζαν προηγουμένως κάτι τέτοιο. Όταν λοιπόν αυτοί γύρισαν στην πατρίδα τους, άλλοι, σαν να τους διαδέχτηκαν, ήρθαν στο περιβάλλον του αυτοκράτορα· και σχεδόν πάντα κάποιοι από τη Σαβο ΐ α βρίσκονταν μαζί με τον αυτοκράτορα. Και πολλοί από τους Ρωμαίους από φιλότιμο (διάθεση άμιλλας, προσωπική περηφάνια) εξασκήθηκαν σ’ αυτά (τα αγωνίσματα), και πιο πολύ απ’ όλους ο (ίδιος ο) αυτοκράτορας που και αυτούς που τον δίδαξαν, τους ξεπέρασε, ώστε όχι μόνο αυτοί από τη Σαβο ΐ α να παραδέχονται την ήττα τους αλλά και από την Φράντζα και την Αλαμανία και τη Μπουργουνία, όπου κυρίως μαθαίνουν τέτοια (αγωνίσματα)....

12 ● Στα δύο αποσπάσματα που προηγήθηκαν, βλέπουμε πώς συνυπάρχει η τάση να τονισθεί η ρωμαϊκή (βυζαντινή) παράδοση του παρελθόντος, μέσα από την αναλυτική περιγραφή του τυπικού της στέψης, όπως έχει περιγραφεί και σε παλιότερα κείμενα, μαζί με την αναφορά στα «εισαγόμενα» ιπποτικά αγωνίσματα, που εξίσου έχουν γίνει αποδεκτά στο περιβάλλον της Κωνσταντινούπολης· σε τέτοιο μάλιστα σημείο ώστε ο ίδιος ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Γ΄ να ξεπερνά τους δασκάλους του από τα βασίλεια της δυτική Ευρώπης. Με αφορμή αυτή τη συνύπαρξη αναρωτιόμαστε, αν οι όποιες «φράγκικες» επιρροές που μετά το 1204 έχουν εντοπισθεί σε πολλές πλευρές του παλαιολόγειου βυζαντινού πολιτισμού (και σε λογοτεχνικά φαινόμενα όπως τα λεγόμενα ιπποτικά μυθιστορήματα ή το ευρύτερο πλαίσιο της λεγόμενης «παλαιολόγειας αναγέννησης»), εκφράζουν στην πραγματικότητα την ανταγωνιστική στάση των ρωμαίων-βυζαντινών απέναντι στην κραταιά τότε και ανερχόμενη δυτική Ευρώπη (κυρίως τις πόλεις της ιταλικής χερσονήσου), χωρίς ωστόσο να αρνούνται οι ίδιοι τη δική τους αυτοκρατορική-ρωμαϊκή παράδοση.

13 ● Ο μεγάλος λοιμός του 1347: Καντακουζηνός, Ἱ στορίαι (εκδ. Schopen), IIΙ O Kαντακουζηνός ξεκινά την αφήγησή του για τον φοβερό λοιμό του 14ου αι., το λεγόμενο «μαύρο θάνατο» (“black death”), με την άφιξη της αυτοκράτειρας και γυναίκας του Ειρήνης στην Κωνσταντινούπολη, αφού ο τρίτος γιος τους Ανδρόνικος πέθανε από την επιδημία της πανούκλας. Χαρακτηριστικά, ενώ αναφέρει τον πόνο της γυναίκας του, δεν αναφέρει καθόλου την προσωπική του αντίδραση απέναντι στο γεγονός. Η περιγραφή της εξάπλωσης και των συμπτωμάτων της αρρώστιας, αλλά και των ψυχολογικών και φυσικών επιπτώσεων στον πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης είναι ιδιαίτερα δυνατή.

14 (ΙΙΙ )... γενομένη δ ὲ ἐ ν Βυζαντί ῳ, Ἀ νδρόνικον ε ὗ ρε τ ὸ ν νεώτερον ἀ ποτεθνηκότα τ ῶ ν υ ἱῶ ν ὑ π ὸ το ῦ τότε ἐ νσκήψαντος λοιμο ῦ, ὃ ς ἐ κ τ ῶ ν Ὑ περβορέων πρ ῶ τον ἀ ρξάμενος Σκυθ ῶ ν, πάντα ἐ πέδραμε σχεδ ὸ ν τ ὰ παράλια τ ῆ ς ο ἰ κουμένης κα ὶ τ ὸ πολ ὺ διέφθειρε τ ῶ ν ἐ νοικούντων. ο ὐ γ ὰ ρ Πόντον μόνον δι ῆ λθε κα ὶ Θρ ᾴ κην κα ὶ Μακεδονίαν, ἀ λλ ὰ κα ὶ Ἑ λλάδα κα ὶ Ἰ ταλίαν κα ὶ νήσους ἁ πάσας, Α ἴ γυπτόν τε κα ὶ Λιβύην κα ὶ Ἰ ουδαίαν κα ὶ Συρίαν, κα ὶ κύκλ ῳ π ᾶ σαν σχεδ ὸ ν τ ὴ ν ο ἰ κουμένην. ο ὕ τω δ ὲ ἦ ν ἄ μαχον τ ὸ κακ ὸ ν, ὡ ς μήτε δίαιταν μηδεμίαν, μήτε ῥ ώμην σώματος δυνηθ ῆ ναι ἀ ντισχε ῖ ν. πάντα γ ὰ ρ ὁ μοίως καθ ῄ ρει κα ὶ ἰ σχυρ ὰ κα ὶ ἀ σθεν ῆ σώματα, κα ὶ ο ἱ μάλιστα θεραπευόμενοι ὁ μοίως ἀ πέθνησκον το ῖ ς ἀ πορωτάτοις. ἄ νοσον μ ὲ ν γ ὰ ρ ἦ ν ἐ κε ῖ νο τ ὸ ἔ τος παντάπασιν ε ἰ ς τ ὰ ς ἄ λλας ἀ σθενείας. ε ἰ δέ τις κα ὶ προέκαμνέ τι, πάντα ε ἰ ς ἐ κε ῖ νο κατέληγε τ ὸ νόσημα, κα ὶ ο ὔ τε ἰ ατρ ῶ ν ἐ ξήρκει τέχνη ο ὐ δεμία, ο ὔ τε παρόμοιον π ᾶ σιν ἦ ν, ἀ λλ’ ο ἱ μ ὲ ν α ὐ τίκα ο ὐ δ ὲ πρ ὸ ς βραχ ὺ ἀ ντέχοντες α ὐ θημερ ὸ ν ἀ πέθνησκον, ἔ νιοι δ ὲ κα ὶ α ὐ θωρόν· ὅ σοι δ ὲ ἐ π ὶ δυσ ὶ ν ἀ ντε ῖ χον ἢ τρισ ὶ ν ἡ μέραις, πρ ῶ τα μ ὲ ν πυρετ ῷ κατείχοντο λαβροτάτ ῳ, κα ὶ ἐ ς τ ὴ ν κεφαλ ὴ ν το ῦ νοσήματος ἐ μπίπτοντος, ἀ φωνί ᾳ κατείχοντο κα ὶ ἀ ναισθησί ᾳ πρ ὸ ς πάντα τ ὰ γινόμενα, κα ὶ ὥ σπερ πρ ὸ ς ὕ πνον κατεφέροντο βαθύν. ἢ ν δέ που ἀ νανήψειαν, φθέγγεσθαι μ ὲ ν ἐ βούλοντο, δυσκίνητος δ ὲ ἡ γλ ῶ σσα ἦ ν κα ὶ ἀ διάρθρωτα τ ὰ πολλ ὰ ἐ φθέγγοντο, τ ῶ ν περ ὶ τ ὸ ἰ νίον νεύρων νεκρωθέντων, κα ὶ τάχιστα ἀ πέθνησκον. ἑ τέροις δ ὲ ο ὐ κ ε ἰ ς τ ὴ ν κεφαλ ὴ ν, ἀ λλ’ ε ἰ ς τ ὸ ν πνεύμονα ἐ μπίπτον τ ὸ κακ ὸ ν, φλόγωσίς τε ἦ ν α ὐ τίκα πρ ὸ ς τ ὰ ἔ νδον, κα ὶ δριμείας ἐ νεποίει ἀ λγηδόνας περ ὶ τ ὰ στήθη· ὕ φαιμόν τε πτύελον ἀ νέπεμπον κα ὶ πνε ῦ μα ἄ τοπον ἀ π ὸ τ ῶ ν ἔ νδον κα ὶ δυσ ῶ δες· ἥ τε φάρυγξ κα ὶ ἡ γλ ῶ σσα καταξηραινόμενα ὑ π ὸ το ῦ καύσονος, μέλανα κα ὶ α ἱ ματώδη ἦ σαν· κα ὶ ποτ ὸ ν τό τε πλέον κα ὶ τ ὸ ἔ λασσον ἐ ν ὁ μοί ῳ καθειστήκει· κα ὶ ἡ ἀ γρυπνία ἐ πέκειτο δι ὰ παντ ὸ ς κα ὶ ἀ πορία πανταχόθεν ἦ ν ἐ πί τε τα ῖ ς ὠ λέναις τα ῖ ς ἄ νω κα ὶ κάτω, ο ὐ κ ὀ λίγοις δ ὲ κα ὶ πρ ὸ ς τ ὰ ς σιαγόνας, κα ὶ ἕ τεροις ἐ ν ἑ τέροις μέρεσι το ῦ σώματος ἀ ποστάσεις ἐ γίνοντο, το ῖ ς μ ὲ ν μείζους, το ῖ ς δ ὲ ἐ λάσσους, κα ὶ μέλαιναι φλυκτίδες ἀ νεφύοντο. ἑ τέροις δ ὲ ὥ σπερ στίγματα μέλανα κατ ὰ παντ ὸ ς το ῦ σώματος ἐ ξήνθει, το ῖ ς μ ὲ ν ἀ ραιά τε κα ὶ διαφανέστερα, το ῖ ς δ’ ἀ μυδρότερα κα ὶ συνεχ ῆ · κα ὶ πάντες ὁ μοίως ὑ π ὸ πάντων ἔ θνησκον. το ῖ ς μ ὲ ν γ ὰ ρ τ ὰ πάντα ἐ πεγίνετο, το ῖ ς δ ὲ πλείω ἢ ἐ λάσσω, ο ὐ κ ὀ λίγοις δ ὲ κα ὶ ἓ ν τ ῶ ν πάντων ἤ ρκεσε πρ ὸ ς θάνατον· ὅ σοι δ ὲ ἐ κ πολλ ῶ ν ὀ λίγοι ἠ δυνήθησαν διαφυγε ῖ ν, ο ὐ κέτι ὑ π ὸ το ῦ α ὐ το ῦ κατείχοντο κακο ῦ, ἀ λλ’ ἐ ν τ ῷ θαρσαλέ ῳ ἦ σαν ἤ δη. δ ὶ ς γ ὰ ρ ο ὐ κ ἐ πελάμβανεν, ὥ στε κα ὶ κτείνειν· ἀ ποστάσεις δ ὲ ἐ γίνοντο μεγάλαι πρ ὸ ς το ῖ ς μηρο ῖ ς ἢ ἐ ν τα ῖ ς ὠ λέναις· ὧ ν τεμνομένων, σφάκελλος ἐ ξέ ῤῥ ει δυσώδης κα ὶ πολ ὺ ς, κα ὶ τ ὸ νόσημα διεφορε ῖ το ε ἰ ς ἐ κε ῖ νο, τ ὴ ν διενοχλο ῦ σαν ὕ λην ἀ πο ῤῥ ίπτον. πολλο ὶ δ ὲ κα ὶ ὑ π ὸ πάντων κατασχεθέντες, παρ ὰ δόξαν διεσώζοντο. ἦ ν δ ὲ ἐ πικουρία ο ὐ δεμία ο ὐ δαμόθεν. ὃ γ ὰ ρ ἑ τέρ ῳ συνήνεγκε, το ῦ θ’ ἑ τέρ ῳ τ ὰ ἴ σα πάσχοντι δηλητήριον ἐ γίνετο· κα ὶ ἕ τερος ἀ φ’ ἑ τέρου θεραπείας ἀ νεπίμπλαντο τ ῆ ς νόσου, κα ὶ τ ὴ ν πλείστην φθορ ὰ ν το ῦ το ἐ νεποίει, κα ὶ πολλα ὶ ο ἰ κίαι ἐ κενώθησαν τ ῶ ν ο ἰ κητόρων, κα ὶ τ ῶ ν ἀ λόγων το ῖ ς κυρίοις συναποθανόντων. δεινότατον δ ὲ ἦ ν ἡ ἀ θυμία. ὁ πότε γάρ τις α ἴ σθοιτο κάμνοντος ἑ αυτο ῦ, ἐ λπ ὶ ς ο ὐ δεμία σωτηρίας ὑ πελείπετο, ἀ λλ ὰ πρ ὸ ς τ ὸ ἀ νέλπιστον τραπόμενοι, προΐεντο σφ ᾶ ς α ὐ το ὺ ς κα ὶ ἀ πέθνησκον ἐ ν τ ῷ α ὐ τίκα, μεγάλην ῥ οπ ὴ ν τ ῷ νοσήματι τ ὴ ν ἀ θυμίαν προστιθέντες. τ ὸ μ ὲ ν ο ὖ ν τ ῆ ς νόσου ε ἶ δος τοιο ῦ τον κρε ῖ σσον λόγου ἦ ν· ὅ θεν κα ὶ μάλιστα ἐ δεδήλωτο, ο ὐ τ ῶ ν συντρόφων κα ὶ τ ῇ φύσει προσηκόντων τ ῶ ν ἀ νθρώπων, ἀ λλ’ ἕ τερόν τι ὂ ν ὑ π ὸ θεο ῦ το ῖ ς ἀ νθρώποις ἐ πενηνεγμένον πρ ὸ ς σωφρονισμόν· κα ὶ πολλο ὶ ἐ κ το ῦ τοιούτου βελτίους τ ὴ ν ψυχ ὴ ν ἐ γένοντο σωφρονισθέντες, ο ὐ μόνον ο ἱ τελευτήσαντες, ἀ λλ ὰ κα ὶ ὅ σοι περιεγένοντο τ ῆ ς νόσου. πάσης γ ὰ ρ ἀ πέσχοντο κακίας ἐ ν τ ῷ τότε χρόν ῳ κα ὶ ἀ ρετ ῆ ς ἐ πεμελο ῦ ντο· κα ὶ πολλο ὶ τ ὰ ὄ ντα πένησι διένειμον κα ὶ πρ ὶ ν τ ὴ ν νόσον ε ἰ ς α ὐ το ὺ ς ἐ γκατασκ ῆ ψαι· ε ἰ δέ ποτε κα ὶ α ἴ σθοιντο α ὐ το ὺ ς κατεχομένους, ο ὐ δε ὶ ς ἦ ν ο ὕ τως ἀ ναλγήτως ἔ χων, ὥ στε μ ὴ μετάνοιαν ἐ νδείξασθαι τ ῶ ν πεπλημμελημένων κα ὶ πρ ὸ ς τ ὰ ἐ κε ῖ δικαιωτήρια μ ὴ πρόφασίν τινα παρασχε ῖ ν το ῦ σωθήσεσθαι ὑ π ὸ θεο ῦ, ε ἰ μ ὴ πάνυ ἀ νιάτως ε ἶ χε κα ὶ ἀ θεραπεύτως τ ὴ ν ψυχήν. ὑ π ὸ τ ῆ ς τοιαύτης νόσου πλε ῖ στοί τε ἀ πέθανον ἐ ν Βυζαντί ῳ τότε, κα ὶ ὁ βασιλέως πα ῖ ς Ἀ νδρόνικος κατασχεθε ὶ ς ἐ τελεύτησε τριτα ῖ ος. βασιλ ὶ ς δ ὲ ἡ μήτηρ, ἐ πε ὶ ἐ πύθετο το ῦ παιδ ὸ ς τ ὴ ν τελευτ ὴ ν, ὑ π ὸ σφοδροτάτης ἀ λγηδόνος πληγε ῖ σα τ ὴ ν καρδίαν, δι ὰ βίου ἀ νεξάλειπτον ἔ σχε τ ὴ ν μνήμην το ῦ παιδός. …

15 ● Το Γράμμα του σουλτάνου Νασρεντίν Χασάν προς τον αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνό: Καντακουζηνός, Ἱ στορίαι (εκδ. Schopen), IIΙ ] Ο βυζαντινός αυτοκράτορας εξακολουθεί να προσφωνείται με μεγαλοπρεπή τρόπο: με επίθετα, τίτλους και προσδιορισμούς σαν να είναι κυρίαρχος της οικουμένης. Ισχύει όμως αυτή η εικόνα, ήδη στην πέμπτη δεκαετία του 14ου αι., όταν συμβασιλεύει ο Καντακουζηνός μαζί με τον νόμιμο διάδοχο Ιωάννη Ε΄; Μάλλον όχι.... Χαρακτηριστικό είναι και το δημώδες ύφος του γράμματος που ενσωματώνεται χωρίς μεταβολές από τον Καντακουζηνό στην ιστορία του.

16 (ΙΙΙ )... „ε ἰ ς τ ὸ ὄ νομα το ῦ θεο ῦ το ῦ ἐ λεο ῦ ντος κα ὶ ἐ λεήμονος. μακροημερεύσοι ὁ θε ὸ ς ὁ ὕ ψιστος πάντοτε τ ὰ ς ἡ μέρας τ ῆ ς βασιλείας το ῦ μεγάλου, το ῦ ε ὐ εργετικο ῦ, το ῦ φρονίμου, το ῦ λέοντος, το ῦ ἀ νδρείου, το ῦ ἐ ν πολέμοις ὁ ρμητικο ῦ, ε ἰ ς ὃ ν ο ὐ δύναταί τις σταθ ῆ ναι ἔ μπροσθεν α ὐ το ῦ, το ῦ σοφωτάτου ε ἰ ς τ ὸ δόγμα α ὐ το ῦ, το ῦ δικαιοτάτου ε ἰ ς τ ὸ ν τόπον κα ὶ τ ὴ ν χώραν α ὐ το ῦ, το ῦ θεμελίου τ ῆ ς πίστεως κα ὶ το ῦ δόγματος τ ῶ ν Χριστιαν ῶ ν, το ῦ κίονος το ῦ ἀ σείστου ἁ πάντων τ ῶ ν βεβαπτισμένων, το ῦ βοηθο ῦ τ ῶ ν δογμάτων το ῦ Χριστο ῦ, τ ῆ ς σπάθης τ ῶ ν Μακεδόνων, το ῦ Σαμψ ὼ ν, το ῦ βασιλέως τ ῶ ν Ἑ λλήνων, το ῦ βασιλέως τ ῶ ν Βουλγάρων, τ ῶ ν Ἀ σανίων, τ ῶ ν Βλάχων, τ ῶ ν Ῥ ώσων κα ὶ τ ῶ ν Ἀ λαν ῶ ν, τ ῆ ς τιμ ῆ ς το ῦ δόγματος τ ῶ ν Ἰ βήρων κα ὶ τ ῶ ν Σύρων, το ῦ κληρονόμου τ ῆ ς βασιλείας τ ῆ ς γ ῆ ς α ὐ το ῦ, το ῦ α ὐ θέντου τ ῶ ν θαλασσ ῶ ν κα ὶ τ ῶ ν ποταμ ῶ ν τ ῶ ν μεγάλων κα ὶ τ ῶ ν νήσων, Ἀ γγέλου Κομνηνο ῦ Παλαιολόγου το ῦ Καντακουζηνο ῦ. πάντοτε ἡ βασιλεία σου τ ὸ θέλημα α ὐ τ ῆ ς ν ὰ τ ὸ ζητ ῇ ἀ π ὸ τ ὴ ν Σουλτανικ ὴ ν ἐ ξουσίαν μου, κα ὶ ἀ π ὸ τ ὸ ὀ σπήτιόν μας τ ὸ ἡ γιασμένον κα ὶ πεφωτισμένον, κα ὶ ὡ ς ἔ χομεν π ᾶ σαν δύναμιν ν ὰ πληρ ῶ μεν τ ὴ ν ἀ γάπην τ ῆ ς βασιλείας σου, κα ὶ καθ ὼ ς ε ὑ ρίσκετο τ ῶ ν προγόνων τ ῆ ς βασιλείας σου μετ ὰ τ ῶ ν προγόνων τ ῆ ς Σουλτανικ ῆ ς ἐ ξουσίας μου, κα ὶ καθ ὼ ς ἐ πληρο ῦ το ἡ ὄ ρεξις τ ῶ ν βασιλέων τ ῶ ν προγόνων τ ῆ ς βασιλείας σου ἀ π ὸ τ ῆ ς α ὐ θεντίας μας, κα ὶ η ὐ χαρίστουν μας πάντοτε ἐ κε ῖ νοι, κα ὶ ἔ πεμπαν ε ἰ ς τ ὴ ν ἡ γιασμένην α ὐ λήν μας, κα ὶ συνετύγχαινάν μας, ο ὕ τως πάλιν ν ὰ ε ὐ εργετ ῆ ται ἡ ἀ γάπη τ ῆ ς βασιλείας σου, κα ὶ ν ὰ πληρο ῦ ται ἡ ὄ ρεξις α ὐ τ ῆ ς ἀ π ὸ τ ῆ ς α ὐ θεντίας μας....

17

18 ● Ιστορικοί της Άλωσης του 1453: Λαόνικος Χαλκοκονδύλης (περ περ. 1490) (Μιχαήλ) Δούκας (περ μετά το 1462) Γεώργιος Σφραντζής ( ) Κριτόβουλος (α΄ δεκαετία 15ου-μετά το 1467) ● Το τέλος της βυζαντινής ιστοριογραφικής παράδοσης;

19 ● Μία σκηνή από την τελευταία άλωση, μετά που ο στρατός του Μωάμεθ Β΄ Πορθητή έχει μπει στην Κωνσταντινούπολη, το πρωί της 29ης Μα ΐ ου 1453:... Κα ὶ ε ἰ ς τ ὸ ν το ῦ πρωτοστράτορος* ο ἶ κον ἐ μβάντες, θησαυρο ὺ ς ἤ νοιξαν το ὺ ς πρόπαλαι θησαυρισθέντας ἐ ξ ἡ μερ ῶ ν παλαι ῶ ν, ἐ ξυπνίζοντες τ ὰ ς ε ὐ γενίδας ἐ κ τ ῆ ς κοίτης· ἦ ν γ ὰ ρ ὁ Μάϊος φέρων ε ἴ κοσι ἐ ννέα κα ὶ ὁ πρωϊν ὸ ς ὕ πνος ἡ δ ὺ ς ἦ ν ἐ ν ὀ φθαλμο ῖ ς τ ῶ ν νέων κα ὶ νεανίδων· ὡ ς χθ ὲ ς γ ὰ ρ κα ὶ πρότριτα θα ῤῥῶ ντες ἀ μερίμνως ἐ κοιτάζοντο.... (Μιχαήλ Δούκας, Βυζαντινοτουρκική ἱ στορία, ΧΧΧΙΧ.16) * ο πρώτος των ιπποκόμων· σημαντικό αξίωμα στρατιωτικού αξιωματούχου

20 Mετάφραση προηγούμενου αποσπάσματος:... Αφού λοιπόν μπήκαν στο σπίτι του πρωτοστράτορα, άνοιξαν θησαυρούς που από πολύ παλιά είχαν αποθησαυρισθεί, από τις μέρες τις παλιές, ξυπνώντας τις κοπέλες τις ευγενικές (με την ευγενική καταγωγή) από το κρεβάτι τους· ο Μάιος βέβαια είχε είκοσι-εννέα και ο πρωινός ύπνος ήταν γλυκός στα μάτια των νεαρών αγοριών και κοριτσιών· δηλαδή όπως χθες και προχθές χωρίς φόβο, αμέριμνα βρίσκονταν στο κρεβάτι τους....

21 ● Όπως συμβολικά ξεκινήσαμε την αφήγησή μας, στην αρχή του μαθήματος, με τη σκηνή των αιχμαλωτισμένων ζώων μέσα στις γυάλινες παγίδες από τον Νικήτα Χωνιάτη για την άλωση του 1204, έτσι κλείνουμε συμβολικά με την παραπάνω σκηνή για την άλωση του 1453 από τον Δούκα. Μια σκηνή που ίσως αντιπροσωπεύει ό,τι είδαμε μέχρι τώρα από την πρώιμη περίοδο των παλαιολόγων. Μια περίοδο με έριδες δυναστικές στο τέλος της αυτοκρατορίας της Νικαίας, με έναν σφετερισμό και την τύφλωση ενός παιδιού για την εδραίωση του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και της δυναστείας του, με έριδες και φατρίες όπως τους Αρσενιάτες, τους Ιωσηφίτες, τους ενωτικούς και τους ανθενωτικούς τον 13ο αι., με εμφυλίους ανάμεσα σε παππού και εγγονό (Ανδρόνικος Β΄ και Ανδρόνικος Γ΄), ανάμεσα στον Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνό και τους επιτρόπους του ανήλικου Ιωάννη Ε΄, με ησυχαστές και αντι-ησυχαστές τον 14ο αι., και αργότερα πάλι με ενωτικούς και ανθενωτικούς μετά τη σύνοδο της Φερράρας-Φλωρεντίας το Με όλα αυτά οι Ρωμαίοι, το Βυζάντιο, φτάνουν στο κατώφλι της δεύτερης άλωσης του 1453 από τους Οθωμανούς, και μοιάζουν πράγματι σαν να «χουχουλιάζουν» αμέριμνα στα κρεβάτια τους, ενώ ο κόσμος γύρω τους έχει αλλάξει: από τη μια η «ανατολή της Δύσης» (δυτικής Ευρώπης) έχει εδραιωθεί και από την άλλη μία νέα αυτοκρατορία, η οθωμανική, ενάντια στη ιστοριογραφική αντίληψη των Βυζαντινών, συνεχίζει την ιστορική τάξη με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη, χωρίς να έχει σταματήσει ο χρόνος και η ιστορία.

22

23 ● Για να κλείσουμε, αντί επιλόγου, δυο ποιήματα του Καβάφη για τον Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνό:

24 Ο Ιωάννης Καντακουζηνός υπερισχύει * Τους κάμπους βλέπει που ακόμη ορίζει με το σιτάρι, με τα ζώα, με τα καρποφόρα δένδρα. Και πιο μακρυά το σπίτι του το πατρικό, γεμάτο ρούχα κ’ έπιπλα πολύτιμα, κι ασημικό. Θα του τα πάρουν — Ιησού Χριστέ! — θα του τα πάρουν τώρα. Άραγε να τον λυπηθεί ο Καντακουζηνός αν πάει στα πόδια του να πέσει. Λεν πως είν’ επιεικής, λίαν επιεικής. Aλλ’ οι περί αυτόν; αλλ’ ο στρατός; — Ή, στην κυρία Ειρήνη να προσπέσει, να κλαυθεί; Κουτός! στο κόμμα να μπλεχθεί της Άννας — που να μην έσωνε να την στεφανωθεί ο κυρ Aνδρόνικος ποτέ. Είδαμε προκοπή από το φέρσιμό της, είδαμε ανθρωπιά; Μα ως κ’ οι Φράγκοι δεν την εκτιμούνε πια. Γελοία τα σχέδια της, μωρά η ετοιμασία της όλη. Ενώ φοβέριζαν τον κόσμο από την Πόλι, τους ρήμαξεν ο Καντακουζηνός, τους ρήμαξε ο κυρ Γιάννης. Και που το είχε σκοπό να πάει με του κυρ Γιάννη το μέρος! Και θα τό ‘καμνε. Και θάταν τώρα ευτυχισμένος, μεγάλος άρχοντας πάντα, και στεριωμένος, αν ο δεσπότης δεν τον έπειθε την τελευταία στιγμή, με την ιερατική του επιβολή, με τες από άκρου εις άκρον εσφαλμένες του πληροφορίες, και με τες υποσχέσεις του, και τες βλακείες. * εκδ. Σαββίδη, τ. Β΄, σ. 48

25 Από υαλί χρωματιστό * Πολύ με συγκινεί μια λεπτομέρεια στην στέψιν, εν Βλαχέρναις, του Ιωάννη Καντακουζηνού και της Ειρήνης Aνδρονίκου Aσάν. Όπως δεν είχαν παρά λίγους πολυτίμους λίθους (του ταλαιπώρου κράτους μας ήταν μεγάλ’ η πτώχεια) φόρεσαν τεχνητούς. Ένα σωρό κομμάτια από υαλί, κόκκινα, πράσινα ή γαλάζια. Τίποτε το ταπεινόν ή το αναξιοπρεπές δεν έχουν κατ’ εμέ τα κομματάκια αυτά από υαλί χρωματιστό. Μοιάζουνε τουναντίον σαν μια διαμαρτυρία θλιβερή κατά της άδικης κακομοιριάς των στεφομένων. Είναι τα σύμβολα του τι ήρμοζε να έχουν, του τι εξ άπαντος ήταν ορθόν να έχουν στην στέψι των ένας Κυρ Ιωάννης Καντακουζηνός, μια Κυρία Ειρήνη Aνδρονίκου Aσάν. * εκδ. Σαββίδη, τ. Β΄, σ. 50

26 ● Η έμπνευση για το προηγούμενο ποίημα σχετίζεται με το παρακάτω απόσπασμα από τη Ῥ ωμαϊκή ἱ στορία, του Νικηφόρου Γρηγορά:... Ἐῶ γάρ λέγειν, ὅ τι καί τά βασιλικά τ ῆ ς ἑ ορτ ῆ ς ἐ κείνης διαδήματά τε καί περιβλήματα, ὡ ς ἐ πί τό πλε ῖ στον, χρυσο ῦ μέν ε ἶ χον τήν φαντασίαν καί λίθων δ ῆ θεν πολυτίμων∙ τά δ’ ἦ ν ἐ κε ῖ να μέν ἀ πό σκύτους, ὁ πόσα χρυσός ἐ πιχρώζει πρός τήν τ ῶ ν σκυτέων ἐ νίοτε χρείαν∙ τα ῦ τα δ’ ἐ ξ ὑ έλων, παντοδαπήν ἐ χόντων χροιάν πρός το διαυγές.... Ο ὕ τως ἔ ρρει καί σφόδρα ἔ σβη καί κατηνέχθη τά τ ῆ ς ἀ ρχαίας ἐ κείνης ε ὐ δαιμονίας τε καί λαμπρότητος τ ῶ ν Ρωμαϊκών πραγμάτων∙ ὡ ς ν ῦ ν γε μηδ’ ἄ νευ α ἰ σχύνης ἔ χειν ἡ μ ᾶ ς ἐ κτιθέναι τήν των τοιούτων ἀ φήγησιν....

27

28 Για όσους με ρωτάνε για τη μετάφραση στις εξετάσεις: «Δε θα είναι το καθοριστικό μέρος της εξέτασης η μετάφραση. Ωστόσο σε κάποια ερώτηση μπορεί να ζητήσω συμπληρωματικά μετάφραση κάποιου χωρίου, ή η ερμηνευτική απάντηση μπορεί να βασίζεται στο πρωτότυπο κείμενο. Πάντα όμως όταν χρειάζεται η κατανόηση κάποιου πρωτότυπου αποσπάσματος, αυτό θα προέρχεται από πολύ χαρακτηριστικά σημεία των κειμένων, που τα έχουμε τονίσει στις συναντήσεις μας.»

29 Καλή επιτυχία!


Κατέβασμα ppt "BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων (18.12.2014, 15-22.1.2015)"

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Διαφημίσεις Google