Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

«Αρχές και Θεσμοί Δικαίου» Aναπλ. Καθηγητής Νικόλαος-Κομνηνός Χλέπας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Παρουσίαση με θέμα: "«Αρχές και Θεσμοί Δικαίου» Aναπλ. Καθηγητής Νικόλαος-Κομνηνός Χλέπας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών"— Μεταγράφημα παρουσίασης:

1 «Αρχές και Θεσμοί Δικαίου» Aναπλ. Καθηγητής Νικόλαος-Κομνηνός Χλέπας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

2 Τι σημαίνει «δίκαιο»; Η λέξη «δίκαιον» ως αφηρημένο ουσιαστικό, εμφανίζεται για πρώτη φορά τον 7 ο αιώνα π.χ. στον Ησίοδο (Έργα και Ημέραι 226) Για τον Ησίοδο η λέξη «δίκαιον» σημαίνει την αρετή που έχει ο δίκαιος άνθρωπος – μια ανθρώπινη ιδιότητα δηλ. Από τον 5 ο αιώνα όμως έως και σήμερα, η λέξη «δίκαιο» σημαίνει δύο διαφορετικά πράγματα: Το σύνολο των κανόνων που σε ορισμένες, περιοχή και ιστορική στιγμή ρυθμίζουν υποχρεωτικά τη κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων και απαρτίζουν ό,τι οι νομικοί χαρακτηρίζουν ως ισχύον δίκαιο (βλ. ΑΚ άρθρο1) Το ιδανικό θεμέλιο (όχι ιδεώδες), την ιδέα, την θεμελιώδη αρχή στην οποία στηρίζεται το ισχύον δίκαιο (λ.χ. θεϊκή βούληση, αυθεντία ηγεμόνα, λογική, αξία ανθρώπου κ.ο.κ.)

3 Η εκδήλωση του ισχύοντος δικαίου ΔΙΚΗ («δείκνυμι»): Σημαίνει υποδείγματα κοινωνικής συμπεριφοράς που διαπλάσσονται από τα ήθη ορισμένης ανθρώπινης ομάδας, στην οποία η συμβίωση κυριαρχείται από την παράδοση (το κύρος αντλείται από την παράδοση). ΘΕΜΙΣ («τίθημι»): Κανόνες (έθιμα) που βασίζονται στα ήθη και ρυθμίζουν υποχρεωτικά την κοινωνική συμπεριφορά μόνο αφού εμπεδωθούν με τις αποφάσεις δικαστών (το κύρος τους αντλείται από τη δικαστική αυθεντία τους δικαστικούς θεσμούς ). ΝΟΜΟΣ («νέμω»): Κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς που καθίστανται υποχρεωτικοί αποκλειστικά επειδή και αφότου επιβάλλονται από την οργανωμένη νομοθετική εξουσία της πολιτείας.

4 Η επιβολή του ισχύοντος δικαίου «Κλασική» αρχαία ελληνική αντίληψη (πριν τους σοφιστές): Το ισχύον δίκαιο ερείδεται στη δύναμη που το επιβάλλει και εκείνη πάλι στηρίζεται στην ηθική τάξη που συνθέτει η μυθολογική τριάδα Δίκη, Θέμις, Νέμεσις: ΔΙΚΗ: Διαφύλαξη του καθετί δικαίου στις ανθρώπινες σχέσεις ΘΕΜΙΣ: Αρχέγονη πνευματική εξουσία ΝΕΜΕΣΙΣ: Η μοιραία κύρωση στην οποία υποβάλλεται όποιος παραβίασε τον κλήρο τύχης ή ατυχίας που του έλαχε

5 Που βασίζεται η ισχύς του δικαίου;(1) Σοφιστές: Ιπποκρατική Αντίθεση ΝΟΜΟΥ- ΦΥΣΕΩΣ: Πρωταγόρας: Το ισχύον δίκαιο δεν αντιμετωπίζεται στο μέτρο των θεών αλλά στο μέτρο των ανθρώπων Ισχύον Δίκαιον: «Το της καθεστηκυίας αρχής ξυμφέρον» (Θρασύμαχος κατά Πλάτωνα, Πολιτεία) Δίκαιον εκ Φύσεως: «Από το ισχύον δίκαιο υπερέχει εκείνο που υπαγορεύεται από την φύση και βασίζεται στην επικράτηση του ικανότερου ή/και δυνατότερου» (Καλλικλής κατά Πλάτωνα, Γοργίας)

6 Που βασίζεται η ισχύς του δικαίου;(2) Πλάτωνας: Στη δικαιοσύνη, η οποία είναι αρετή της ψυχής, συνοδεύεται από τη φρόνηση και έχει ως πρότυπο τον άνδρα που είναι δίκαιος απέναντι στον εαυτό του (Πολιτεία). Αριστοτέλης: Στη δικαιοσύνη, η οποία είναι κοινωνική αρετή, αναφέρεται στις πράξεις του καθενός απέναντι στους άλλους και έχει πρότυπο ορισμένη τάξη πραγμάτων διεπόμενη από την αναλογία, δηλ. από ισότητα λόγων (Ηθικά Νικομάχεια). Στωϊκοί (Χρύσιππος): Στο φυσικό δίκαιο, το οποίο ταυτίζεται με τον ορθό λόγο.

7 Που βασίζεται η ισχύς του δικαίου;(3) Πρωταρχικό Δίλημμα Αριστοτέλης Δίκαιο Πόλεως (ενιαίο) Νομικό Φυσικό Επιλογή μόνο με Όχι επιλογή, παντού το ίδιο διότι Πράξη Θεσπίσεως υπαγορεύεται από φύση- (λ.χ. οδηγούμε δεξιά) αντικείμενο ρυθμίσεως (λ.χ. κανόνες για προστασία δημόσιας υγείας)

8 Που βασίζεται η ισχύς του δικαίου;(4) Πρωταρχικό Δίλημμα Τάξη Ευταξία Συγκροτείται από το οποιοδήποτε Άριστη Τάξη που –ακόμη και στυγερό- ισχύον δίκαιο υπαγορεύει η δικαιοσύνη και εξασφαλίζει κοινή συμβίωση όπως και αν νοηθεί, λ.χ. jus est quod iussum est ως αρετή, ως σταθερή θέληση προς απονομή στον καθένα εκείνου που είναι το δικό του δίκαιο (Ulpianus), ως ότι είναι ορθό κατά τον έμφυτο στον άνθρωπο ΛΟΓΟ (Aquinatus)

9 Που βασίζεται η ισχύς του δικαίου;(5) Πρωταρχικό Δίλημμα Τάξη: Αυθαιρεσία; Sic volo sic jubeo. Δίκαιο θεμελιώνεται ως σύνολο προσταγών (John Austin, «θεωρία προσταγών» ). Ασύμβατη με την ελευθερία του ανθρώπου αφού δεν υφίσταται εξήγηση/θεμελίωση της προσταγής έναντι του αποδέκτη της. Ευταξία: Αναγκαίο μέτρο κανόνων για την διατήρηση της εύρυθμης κοινωνικής συμβίωσης έτσι ώστε να αντισταθμίζεται η αναπόφευκτη απώλεια ανθρώπινης ελευθερίας που συνεπάγεται η υποχρεωτικότητα των κανόνων και η επιβολή κυρώσεων για την παραβίασή τους. “Big Law : Bad Law, Fast Law: Bad Law” Πολυνομία: Αποσπασματικότητα και Αδυναμία Επιβολής – Διαφθορά και Έλλειψη Κεφαλαίου Εμπιστοσύνης

10 Ιστορία του Δικαίου (1) Μεθοδική-Συστηματική Καλλιέργεια Δικαίου: Ως μέσου ρυθμίσεως κοινωνικής συμβιώσεως ξεχωριστού από τις συνήθειες και την κοινωνική ηθική Για πρώτη φορά στην Αρχαία Ελλάδα ΌΜΩΣ κυρίως φιλοσοφική προσέγγιση: ΛΟΓΟΙ: -Έλλειψη Ενιαίας Έννομης Τάξης -Το δίκαιο δεν είχε ακόμη «αυτονομηθεί» ως κάτι ξεχωριστό από ηθική, πολιτική, οικονομία -Ανθρωποκεντρική αντίληψη / όχι έξωθεν εντολές - Όχι ξεχωριστά νομικά επαγγέλματα, συνήθως λόγοι από άλλους σε δικαστήρια έναντι αμοιβής, ζητούμενο η ρητορική

11 Ιστορία του Δικαίου (2) ΡΩΜΗ : 2 ος αιώνας π.χ.: Οι πρώτοι «ειδικοί» στο ΔΙΚΑΙΟ παρέχουν έναντι αμοιβής τις συμβουλές τους – ανά περίπτωση τη «γνωμοδότηση» επί ενός ερωτήματος (“responsa”). Αυτοκρατορία: Jus Respondendi Γνωμοδοτούν ειδικοί ως εκπρόσωποι του αυτοκράτορα (Κοινωνικο-Οικονομικές Συνθήκες: «Ενιαίο Δίκαιο» – Η μεσόγειος ως ενιαία αγορά- Αύξηση των εμπορικών συναλλαγών-της παραγωγής- της ευημερίας- Pax Romana)

12 Ιστορία του Δικαίου (3) ΡΩΜΗ : 2 ος -3oς αιώνας μ.χ.: Responsae-Γνωμοδοτήσεις- Συλλογές Γνωμοδοτήσεων που παρουσιάζουν περιπτωσιολογικές γνώσεις και ικανοποιούν πρακτικούς σκοπούς (όπως λ.χ. σήμερα τα «πρακτικά θέματα» για τους φοιτητές της Νομικής ή υποδείγματα και πρακτικά παραδείγματα για δικηγόρους). ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ-ΠΑΠΙΝΙΑΝΟΣ-ΠΑΥΛΟΣ-ΟΥΛΠΙΑΝΟΣ Institutiones Σταδιακά: (Εισηγήσεις) Κείμενα Διδακτικού Χαρακτήρα που επιχειρούν τη συστηματική παρουσίαση της ύλης (επαγωγική ή/και απαγωγική μέθοδος)

13 Ιστορία του Δικαίου (4) ΡΩΜΗ : «Εισηγήσεις Γαϊου» Μεγάλες Νομικές Σχολές της Ανατολής: Σχολή της Βηρυτού – Σχολή της Κωνσταντινούπολης ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ: Codex Theodosianus: 439μχ Ιουστινιανός 528μχ: Επιτροπή 10 νομομαθών (Τριβωνιανός,Θεόφιλος κ.ά.) Codex Iustinianus 529μχ –Quinquaginta Decisiones 530μχ- 12 βιβλία: 534μχ (χρονολογικά: οι παλαιότεροι επί Ανδριανού

14 Ιστορία του Δικαίου (5) Πανδέκται (“Digesta”) 533μχ(Τριβωνιανός) : Συλλογή ανθολογημένων αποσπασμάτων νομικών Ένας «τόμος» -Παιδαγωγική Διαίρεση σε 7 μέρη- 30 βιβλία- 432 τίτλοι αποσπάσματα παράγραφοι Ο Ιουστινιανός περιέβαλε τις εκεί γνώμες με ισχύ νόμου Εισηγήσεις (“Instituta”) 533μχ (Τριβωνιανός, Θεόφιλος Κων/λης, Δωρόθεος Βηρυτού) : Κατά το πρότυπο των Εισηγήσεων του Γαϊου: Πρόσωπα-Πράγματα-Πράξεις Νεαραί (“Novellae”) (επίσημη έκδοση επί Τιβερίου Β ) νέα νομοθετήματα μετά τον Κώδικα, όλα στα ελληνικά εκτός αυτών που απευθύνονταν στις δυτικές επαρχίες

15 Ιστορία του Δικαίου (6) Δύση : Κατάκτηση Αρετής=«φρόνησις»-όχι επιστήμη/τέχνη- φρόνηση/prudentia (jurisprudentia) 11 ος -12 ος αιώνας ανακάλυψη χειρογράφων Corpus Juris Civilis Bologna: Πανεπιστήμιο – φιλολογική επεξεργασία – Glossae (σχόλια) – Γλωσσογράφοι (“glossatores”) – Irnerius (12 ος αιώνας) Glossa Ordinaria (Accursius ) – Ενιαίο Κείμενο Μεταγλωσσογράφοι (συστηματικοί σχολιαστές): Bartolus de Sassoferato ( ) –Σταδιακή επιρροή στην απονομή της Δικαιοσύνης

16 Ιστορία του Δικαίου (7) Θωμάς Ακυινάτης ( ): Jus Aeternum (το εξ αποκαλύψεως είναι το Jus Divinum)- Jus Naturale (ratio/ορθός λόγος) – Jus Humanum (κοσμική εξουσία) Thomas Hobbes ( ): Νεότερη Διδασκαλία Φυσικού Δικαίου: 1. Η φύση δε νοείται πλέον ως οργανική τάξη σκοπών αλλά εμπειρικά ως σύνθεση γνώσεων (εμπειρική παρατήρηση ασφαλέστερη όσο ειδικότερο το αντικείμενό της άρα ξεκινάμε από παρατήρηση ατόμου – φύση ανθρώπου). 2. Σχέσεις ατόμου-κοινωνίας: Εγωϊστής και πλεονέκτης άνθρωπος (homo homini lupus) – αμοιβαία δυσπιστία και επιθετικότητα (bellum omnium contra omnes). Ο φόβος του βίαιου θανάτου ωθεί τον άνθρωπο στη κοινωνική συμβίωση και την οργάνωσή της μέσω του δικαίου

17 Ιστορία του Δικαίου (8) John Locke ( ): Φυσική κλίση του ανθρώπου για αυτοσυντήρηση και κτήση καθώς και για αποκλειστική χρήση αγαθών (συνεπώς φυσικά και απαράγραπτα δικαιώματα). Έτσι εξηγείται η δημιουργία του κοινωνικού δεσμού και ενίσχυση και προστασία του μέσω του δικαίου Κοινωνικό Συμβόλαιο: αρχική συμφωνία ανθρώπων για αποτροπή εμφύλιου σπαραγμού (αρνητικά: Hobbes) ή ακώλυτη άσκηση φυσικών τους δικαιωμάτων (θετικά: Locke) Θεωρίες Κοινωνικού Συμβολαίου: Όχι θρησκευτικά στοιχεία- Εκκοσμίκευση Δικαίου Οι Επιλογές του Δικαίου να βασίζονται στην φύση του ανθρώπου ως μεμονωμένου ατόμου

18 Ιστορία του Δικαίου (9) Ήδη Σχολή Φυσικού Δικαίου (17 ος αιώνας: Hobbes-Locke): Συνειδητή επιρροή στην εφαρμογή του δικαίου Ορθός Λόγος- Επιστημονικότητα- “More Geometrico” (19 ος αιώνας: συγκερασμός μεταγλωσσογράφων-φυσικού δικαίου) Ιστορική Σχολή Fr. V. Savigny: System des heutigen Romischen Rechts 8τ. Επίσης: Ιδεαλισμός-Ρομαντισμός Αντιθ. Σχολή Πανδεκτιστών: Πλήρης Αυτονομία Δικαίου: Εννοιοκρατία- Τυποκρατία: Τεχνική Αμφίβολης Νομιμοποιησης Αντιθ. Θετικιστές: Ριζικός Διαχωρισμός Δικαίου και Ηθικής – Αυστηρά και μόνο Γραμματική Ερμηνεία

19 ΙΣΤΟΡΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ Ελληνική Επανάσταση : Δύο αντίθετα ρεύματα ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΝΕΩΤΕΡΙΣΤΙΚΟ «Νόμοι των αειμνήστων ημών Ιδέες Γαλλικής Επανάστασης - Υπέρ Γαλλικού ΑΚ Αυτοκρατόρων» Αλ. Μαυροκορδάτος - Φ. Νέγρης (από Jeremy Bentham) : Καποδίστριας Εξάβιβλος Αρμενόπουλου Βαυαρική Αντιβασιλεία (Lud. v. Maurer: φιλελεύθερος οπαδός ιστορικής σχολής): o Οργανισμός Δικαστηρίων o Πολιτική Δικονομία (έως το 1972!) o Κώδικας Ποινικής Δικονομίας o Ποινικός Κώδικας o Συλλογή Εθιμικού Δικαίου (ο «Ελληνικός Λαός») Μετά την αποχώρηση του Maurer το Β.Δ : Εξάβιβλος (1345)) Περίληψη Βασιλικών Λέοντος του Σοφού – Corpus Juris Civilis- Κατά ερμηνεία η μέθοδος των Γερμανών Πανδεκτιστών (γραμματική, τυπολατρική κλπ.) Έθιμα όμως υπερισχύουν (ιστορική σχολή)

20 ΙΣΤΟΡΙΑ ιδ. ΔΙΚΑΙΟΥ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ (2) Διάφοροι Νόμοι με στόχο τον εκσυγχρονισμό του δικαίου: 1835: Νόμος περί Χαρτοσήμου (Δικαστήρια-Έγγραφος Τύπος) 1836: Περί Ενηλικότητος (21 έτη) 1836: Ενέχυρο-Υποθήκη 1837: Περί διακρίσεως κτημάτων 1856: Περί Μεταγραφής («Αστικός Νόμος») 1856: Διατάξεις περί προσώπων 1861: Περί Επιτροπείας Ανηλίκων 1911 Περί Διαθηκών 1920 Περί Διαζυγίου 1920 Περί Εξ Αδιαθέτου Διαδοχής ΖΗΤΟΥΜΕΝΟ: ΣΥΝΤΑΞΗ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΣΤΙΚΟΥ ΚΩΔΙΚΑ Τοπικοί Αστικοί Κώδικες 1841 ΙΟΝΙΟΣ Αστικός Κώδικας (επί τη βάσει του Γαλλικού) 1899 ΣΑΜΙΑΚΟΣ (επί τη βάσει σχεδίου του 1879) 1903 ΚΡΗΤΙΚΟΣ (σύμφωνα με το πρότυπο του Γερμανικού Αστικού Κώδικα του 1896) Ξένοι Αστικοί Κώδικες Ναπολεόντειος (1804), Γερμανικός (1896)-Πενταμερής όχι τριμερής όπως στους Ρωμαίους- Ελβετικός 1907 (μεταφράστηκε σε τουρκικό αργότερα)

21 ΙΣΤΟΡΙΑ ιδ. ΔΙΚΑΙΟΥ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ (3) Διάφορες Επιτροπές και προσπάθειες για ελληνικό Αστικό Κώδικα: 1835: Επιτροπή 1854: Επί τη βάσει του Γαλλικού 1874: Νέο Σχέδιο που δεν ψηφίστηκε τελικά (εν τω μεταξύ είχαν εκδοθεί ο ιταλικός και ο σαξονικός ΑΚ) : Νέα Επιτροπή (στο πλαίσιο του βανιζελικού «αστικού εκσυγχρονισμού) 1930: Από Ελ. Βενιζέλο Επιτροπή: Πρόεδρος Δεμερτζής, μέλη Μπαλής, Τριανταφυλλόπουλος, Μαριδάκης, Θηβαίος) 1934: Νέο Σχέδιο ΑΚ 1938: Στον Γ. Μπαλή η τελική επεξεργασία 1940: Α.Ν της σε ισχύ από (ανεστάλη με ν.δ. 35/1941) Α.Ν. 445/1945: Νέα Επιτροπή υπό Ι. Σακκέτα – Κ. Τριανταφυλλόπουλο- Ι. Μαριδάκη. Α.Ν. 777/1945: Σε ισχύ από 23 Φεβρουαρίου 1946 ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΣΑΛΔΑΡΗ: Ν.Δ. 7/10 Μαίου 1946 σε ισχύ ο Α.Κ. ΜΠΑΛΗ Άρθρο 2 παρ. 2 Ν.Δ «το έθιμον δεν καταργεί νόμον» Με Ν. 510/1947 ο Α.Κ. και στα Δωδεκάνησα Ν. 1250/1982 (ριζική μεταρρύθμιση στο οικογενειακό δίκαιο-ισότητα ανδρών-γυναικών, εξωγάμων και τέκνων εντός γάμου, κ.ά. ) 1329/1983 (μεταρρύθμιση διαζυγίου) Ν. 2447/1996 (μεταρρύθμιση θεσμών υιοθεσίας, επιτροπείας-αναδοχής ανηλίκων, δικαστικής συμπαράστασης, δικαστικής επιμέλειας ξένων υποθέσεων κ.ά.) Ν. 3089/2002 (αλλαγές και στο οικογενειακό δίκαιο, συγγένεια, ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή κλπ.) Ν. 3719/2008 (σύμφωνο συμβίωσης κλπ.)

22 ΒΑΣΙΚΕΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ (1) Δύο αντίθετα ρεύματα ΘΕΤΙΚΙΣΜΟΣ ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ Βεβαιότητα Δικαίου Δικαιοσύνη Δικαστής – Εφαρμοστής Εξισορρόπηση – Αμοιβαία νοηματοδότηση Κρατικό Δίκαιο Φύση συγκεκριμένης περιπτώσεως (Φυσικό Δίκαιο: Πάντοτε Περιπτωσιολογικό)

23 Βασικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις για το Δίκαιο (2) ΘΕΤΙΚΙΣΜΟΣ Ασφάλεια Κοινωνικής Συμβίωσης Hegel: «To κράτος είναι η πραγματικότητα της ηθικής ιδέας» Δίκαιο  Ιστορία Α. Κρατικός Θετικισμός Το δίκαιο έγκειται μόνο στους νόμους και στις κανονιστικές διατάξεις που το κράτος με τα όργανά του εκφέρει ή ακόμη και σε τυχόν άλλους κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς (λ.χ. στα έθιμα) που, μολονότι δεν προέρχονται από το κράτος, ισχύουν επειδή τούτο τους αναγνωρίζει, παραπέμποντας σε αυτούς (Bergholm)

24 Βασικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις για το Δίκαιο (3) Α. Κρατικός Θετικισμός Όμως: Κράτος  Δίκαιο; 1. Το κράτος υπέρκειται του δικαίου, μόνον όταν θέλει αυτοδεσμεύεται (G. Jellinek) 2. «Κανονιστικός Θετικισμός»: Το κράτος ταυτίζεται με το δίκαιο, δεν δεσμεύεται από αυτό, το κράτος είναι η προσωποποίηση της έννομης τάξης που προκύπτει ιστορικά από κάποιο γεγονός (λ.χ. επανάσταση): Η. Kelsen ( )=> Ιεραρχία Κανόνων=> Grundnorm Βασικός κανόνας έννομης τάξης ως λογική προϋπόθεση. Σύνταγμα: Σε ποιο «δέον» στηρίζεται; H.L.A.Hart ( ): Rule of recognition – Πραγματικό Γεγονός – Πηγές Δικαίου (διαφέρουν από χώρα σε χώρα)

25 Βασικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις για το Δίκαιο (4) Β. Κοινωνικός Θετικισμός Δίκαιο είναι μόνο το σύνολο των κανόνων που διαμορφώνονται από την κοινωνία (όχι το κράτος) για να προστατεύσει τη συνοχή της («εξασφάλιση κοινωνικής αλληλεξάρτησης»: L.Duguit) και που ισχύουν επειδή η ίδια η κοινωνία θεωρεί ότι οφείλει να αντιδράσει σε τυχόν παραβίασή τους (Comte).

26 Βασικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις για το Δίκαιο (5) Β. Κοινωνικός Θετικισμός Όμως σχέση: Κοινωνίας  Δίκαιου  Κράτους; 1. Κ. Marx (κ.ά., λχ.Πουλαντζάς): Η ταξική κοινωνία υπέρκειται του κράτους και του δικαίου. 2. Μ.Weber: Χαρακτηριστικό των κανόνων δικαίου ότι την τήρησή του συνοδεύει παράσταση για τη νομιμοποίησή τους που έχουν τα μέλη της κοινωνίας. Το κράτος είναι μηχανισμός της κοινωνίας. 3. Durkheim: To δίκαιο, ως κοινωνικό φαινόμενο. πηγάζει από τη συλλογική συνείδηση που είναι προϊόν συνθέσεως των ατομικών συνειδήσεων και παρακολουθεί την εξέλιξή τους. Υπάρχει δηλ. διαλεκτική σχέση κοινωνίας- κράτους

27 Βασικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις για το Δίκαιο (6) ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ Θεολογικός Στοχασμός: Ωριγένης, Αυγουστίνος, Θωμάς Ακθινάτης, Λούθηρος Ανθρωπολογικός Στοχασμός: Τhomas Hobbes, John Locke, Emmanuel Kant A. Έλλογος Ιδεαλισμός (σύμφωνα με τον λόγο) Πέρα από το κρατικά αναγνωριζόμενο δίκαιο ισχύει το δίκαιο που υπαγορεύει ο ΛΟΓΟΣ και το οποίο χρησιμεύει ως ΜΕΤΡΟ ΚΡΙΣΕΩΣ για το κρατικά τεθειμένο δίκαιο. Τελικός Σκοπός του δικαίου είναι η δικαιοσύνη.

28 Βασικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις για το Δίκαιο (7) ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ A. Έλλογος Ιδεαλισμός (σύμφωνα με τον λόγο) A1. Θεολογικός: Θεϊκή Εξουσία – Εγκόσμια Εξουσία (Σοφοκλέους Αντιγόνη) A2. Ανθρωπολογικός: Θετό Δίκαιο Νομοθέτη – Φυσικό Δίκαιο (βασικό: Ελευθερία!) από ανιστορικό ΛΟΓΙΚΟ ανθρώπου ως μοναδικού φορέα ηθικού νόμου (Ε.Κant) και απευθύνεται σε: - Νομοθέτη - Δικαστή - Κάθε Ανθρωπο υπό οριακές καταστάσεις (Radbruch).

29 Βασικές Θεωρητικές Προσεγγίσεις για το Δίκαιο (8) ΙΔΕΑΛΙΣΜΟΣ Β. Υπαρκτικός Ιδεαλισμός (σύμφωνα με νόημα υπάρξεως που είναι σύμφυτη στον άνθρωπο) Το δίκαιο (όχι εφήμερο) ερείδεται στην ιστορικότητα/συνέχεια της υπάρξεως του ανθρώπου ως όντος μέσα στον κόσμο και αναλύεται: - Σ’ εκείνο που είναι ήδη τεθειμένο από το κράτος ή την κοινωνία (ρόλος: πατέρας, μητέρα, σύζυγος κλπ.) και - Σ’ εκείνο που ο άνθρωπος ως προβολή στο μέλλον αξιώνει για να κατοχυρώσει το δικαίωμά του να ζει μια ζωή «άξια του ανθρώπου»

30 Λειτουργίες του Δικαίου Φανερές : - Κράτος Δικαίου => Αρχή Νομιμότητας=> Ασφάλεια Δικαίου; Λανθάνουσες: - Επιτρεπτική (υπέρ αποτελεσματικότητας- αποδοτικότητας) - Νομιμοποιητική (διευκολύνει αποδοχή – αφομοίωση) - Παιδαγωγική (εικόνα Κράτους ως προτύπου)

31 Κανόνας Δικαίου Ορισμός : Είναι ο Κανόνας που ρυθμίζει ετερόνομα και επιτακτικά (δηλ. υποχρεωτικά) τη συμπεριφορά των μελών μιας κοινωνίας Περιεχόμενο: Ο κανόνας δικαίου αποτελείται από δύο βασικά μέρη: το πραγματικό και την έννομη συνέπεια. Τα δύο αυτά μέρη βρίσκονται μεταξύ τους σε σχέση λόγου και ακολουθίας. Έτσι, ο κανόνας δικαίου έχει τη μορφή υποθετικής προτάσεως: Το πραγματικό αποτελεί το λόγο (ή υπόθεση) και η έννομη συνέπεια την ακολουθία (ή απόδοση).

32 Κανόνας Δικαίου (2) ΑΚ: «Όποιος ζημιώσει άλλον παράνομα και υπαίτια έχει υποχρέωση να τον αποζημιώσει» ΠΚ: «Όποιος επιφέρει από αμέλεια το θάνατο άλλου τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον 3 μηνών». - Πραγματικό είναι το σύνολο των προϋποθέσεων που τάσσει ο κανόνας και πρέπει να συντρέξουν ώστε ο κανόνας να εφαρμοσθεί (να αναπτύξει τη ρυθμιστική του λειτουργία). - Έννομη Συνέπεια είναι το σύνολο των νομικών αποτελεσμάτων που συνεπάγεται η πλήρωση των προϋποθέσεων του πραγματικού.

33 Η Γλώσσα των Κανόνων Δικαίου (1) Καθομιλούμενη - Με την κοινή τους σημασία: ΑΚ 35: «Το πρόσωπο αρχίζει να υπάρχει μόλις γεννηθεί ζωντανό και παύει να υπάρχει με το θάνατο του». - Με νομική σημασία αλλιώτικη από την κοινή: ΠΚ 14 παρ. 1: « Έγκλημα είναι πράξη άδικη και καταλογιστή στο δράστη της, η οποία τιμωρείται από το νόμο».

34 Η Γλώσσα των Κανόνων Δικαίου (2) Λογικού Χαρακτήρα: λέξη σταθερή κατά σημασία και λειτουργία σε οποιαδήποτε περιοχή της επιστήμης (και, αν, είναι κ.ά.): -262 ΠΚ: «Αν ο υπάλληλος ασκώντας την υπηρεσία του ή επωφελούμενος από την ιδιότητά του γίνει με πρόθεση υπαίτιος κακουργήματος ή πλημμελήματος που προβλέπεται σε άλλο κεφάλαιο του Ποινικού Κώδικα, το ανώτατο όριο της ποινής που αναγράφει ο νόμος για την πράξη αυξάνεται κατά το μισό δεν μπορεί όμως να ξεπεράσει το ανώτατο όριο που είναι γενικά ορισμένο για το κάθε είδος ποινής»

35 Η Γλώσσα των Κανόνων Δικαίου (3) Ειδική Ορολογία διάφορων επιστημών - Από την ορολογία άλλων επιστημών: Π.Δ. 148/2007 (ναρκωτικά): Άρθρο 1 παρ. 6: «Ιατρός που χορηγεί ιδιοσκευάσματα, τα οποία περιέχουν τις ουσίες δεξτροπροποξυφαίνη, μεθυλοφαινιδάτη και πενταζοκίνη, μπορεί, με δική του ευθύνη, να γράφει στην ειδική συνταγή ναρκωτικών ποσότητα για θεραπεία πέντε (5) ημερών». - Από την ειδική ορολογία της νομικής: ΑΚ 127: Όποιος έχει συμπληρώσει το δέκατο όγδοο έτος της ηλικίας του (ενήλικος) είναι ικανός για κάθε δικαιοπραξία.

36 Η Γλώσσα των Κανόνων Δικαίου (4) Νομικοί Όροι: Η σημασία τους καθορίζεται από το δίκαιο. Λ.χ. Ενήλικος (ΑΚ 127), Εικονικός: ΑΚ 138: «Δήλωση βούλησης που δεν έγινε στα σοβαρά παρά μόνο φαινομενικά (εικονική) είναι άκυρη. Άλλη δικαιοπραξία που καλύπτεται κάτω από την εικονική είναι έγκυρη, αν τα μέρη την ήθελαν και συντρέχουν οι όροι που απαιτούνται για τη σύστασή της.» Μετανομικοί Όροι: Η σημασία δεν καθορίζεται από το δίκαιο (λ.χ. χρηστά ήθη, πραγματικά ελαττώματα, εύλογη αποζημίωση):ΑΚ 178 «Δικαιοπραξία που αντιβαίνει στα χρηστά ήθη είναι άκυρη.»

37 Ερμηνεία των κανόνων δικαίου Η ερμηνεία είναι η κατανόηση του νοήματος του κανόνας δικαίου. Αναγκαία και για θεραπεία και παθολογίας κανόνων δικαίου, δηλ.: Ασάφειας που οφείλεται σε μετανομικούς όρους (λ.χ. «χρ.ήθη»), μη ενιαία ορολογία (λ.χ. «αμέλεια» σε ΠΚ – ΑΚ), άστοχη διατύπωση ή ηθελημένα κενά (λ.χ. «βαρεία πάθηση», «βάναυση προσβολή» κ.ά.) Αντινομιών που επιλύονται μέσω ιεραρχίας Κενών, άλλοτε πρωτογενών (από θέσπιση), δευτερογενών (μετά θέσπιση, λ.χ. εξαιτίας διαδικτύου, βιοτεχνολογίας κλπ.). Εκούσιων ή Οργανικών.

38 Ερμηνεία των κανόνων δικαίου (2) Θεωρίες για την ερμηνεία: - Αντικειμενική Θεωρία: Κατά την ερμηνεία του νόμου αναζητείται το πνεύμα του αντικειμενικοποιημένου νόμου, δηλ. πως μπορεί ο κανόνας δικαίου να επιτελέσει σε δεδομένο χρόνο και τόπο το σκοπό για τον οποίο θεσπίσθηκε, κι όπως αυτός ο σκοπός μετασχηματίζεται ενόψει των συγχρόνων αντιλήψεων και αναγκών της κοινωνικής ζωής. - Υποκειμενική Θεωρία: Αναζητείται η βούληση ή το πνεύμα του συγκεκριμένου ιστορικού νομοθέτη, δηλ. τι είχε τότε υπόψη του και τι ήθελε τότε να ρυθμίσει.

39 Ερμηνεία των κανόνων δικαίου (3) Είδη ερμηνείας: - Αυθεντική: Αυτή που γίνεται από τον ίδιο το νομοθέτη με τους λεγόμενους ερμηνευτικούς νόμους - Επιστημονική: Αυτή που γίνεται από τους νομικούς

40 Ερμηνεία των κανόνων δικαίου (4) Μέθοδοι επιστημονικής ερμηνείας: - Γραμματική: Ξεκινάμε από το γράμμα της διατάξεως - Λογική: Στη συνέχεια:  Ιστορική: Η ιστορική καταγωγή του κανόνα  Συστηματική: Η θέση του κανόνα στο σύστημα του κλάδου δικαίου όπου ανήκει και συναγωγή συμπερασμάτων για το νόημά του (και συγκριτική)  Τελολογική: Ο σκοπός που ο κανόνας εξυπηρετεί και συναγωγή συμπερασμάτων για το νόημά του με βάση τον προσφορότερο τρόπο εξυπηρετήσεως του σκοπού αυτού

41 Ερμηνεία των κανόνων δικαίου (5) Μέθοδοι επιστημονικής ερμηνείας: - Εννοιοκρατική : Επαγωγικός συλλογισμός, επειδή το δίκαιο είναι ένα αφηρημένο σύστημα εννοιών - Αξιολογικής Σταθμίσεως Συμφερόντων: Με βάση την αξιολογική στάθμιση των συμφερόντων, τη σύγκρουση των οποίων επιδιώκει να λύσει ο ερμηνευόμενος κανόνας δικαίου.

42 Ερμηνεία των κανόνων δικαίου (6) Μέθοδοι επιστημονικής ερμηνείας: - Συσταλτική: Όταν το γράμμα του νόμου έχει διατύπωση ευρύτερη σε σύγκριση με το πνεύμα του νόμου (ο νομοθέτης εκφράστηκε ευρύτερα απ’ ότι ήθελε) - Διασταλτική: Όταν τα γράμμα του νόμου έχει διατύπωση στενότερη σε σύγκριση με το πνεύμα του νόμου (καλύπτει δηλ. λιγότερες περιπτώσεις από αυτές που έπρεπε κατά το πνεύμα του νόμου να καλυφθούν)

43 Ερμηνεία: Εκτός κανόνος δικαίου εντός δικαίου: Αντινομίες: Στάδια Γλωσσικό Στάδιο: Αναζήτηση των νοημάτων δύο κανόνων δικαίου που συγκρούονται στη συγκεκριμένη περίπτωση και διαπίστωση ότι πράγματι ο ένας αντιφάσκει προς τον άλλο. Εκλεκτικό Στάδιο: Η εκλογή του κατισχύοντος κανόνας γίνεται σύμφωνα με τα αξιώματα της ιεραρχήσεως των κανόνων δικαίου:  Ανώτερος κανόνας κατισχύει του κατώτερου:93.1Σ  Ειδικός κανόνας κατισχύει του γενικού: Εμπ/Αστ  Νεότερος κανόνας κατισχύει του παλαιότερου: ΑΚ 2 όμως ΠΚ 2 μόνον ο ηπιότερος.

44 Ερμηνεία: Άρση Κενών: Στάδια Γλωσσικό Στάδιο: Γίνεται η διάγνωση ότι το ρητά εκφρασμένο νόημα ενός κανόνα δικαίου ρυθμίζει ένα πεπερασμένο σύνολο περιπτώσεων και επομένως, ως προς άλλη πανομοιότυπη περίπτωση συντρέχει κενό: ΑΚ 335 επ. : Υπαίτια Αδυναμία εκπλήρωσης παροχής δεν καλύπτει η παροχή οφειλόμενων μηχανημάτων που είναι όμως τόσο κακά συσκευασμένα ώστε να είναι ακατάλληλα για το εμπόριό του Πιθανολογικό Στάδιο: Με κριτήριο την ομοιότητα αναζήτηση κανόνα προς εφαρμογή

45 Ερμηνεία: Άρση Κενών: Αναλογία Αναλογία Νόμου : Η εφαρμογή κανόνων δικαίου που ρυθμίζουν μια περίπτωση και σε άλλες περιπτώσεις που παρουσιάζουν ομοιότητες με τη ρυθμιζόμενη αλλά δεν ρυθμίζονται ειδικά με κανόνα δικαίου. Αναλογία Δικαίου: Με βάση το σύνολο των αρχών που διέπουν το σύστημα του δικαίου δημιουργείται ερμηνευτικά ad hoc κανόνας όταν δεν υπάρχει δυνατότητα αναλογίας νόμου.

46 Ερμηνεία: Άρση Κενών: Από το Έλασσον στο Μείζον Argumentum a minori ad maius: Παρ. 2 του άρθρου 15 του Ν. 3849/10: «Υπάλληλος ο οποίος καταγγέλλει την τέλεση κάποιου από τα εγκλήματα των άρθρων 235 έως 261 του ΠΚ και με βάση την καταγγελία του ασκείται ποινική δίωξη σε βάρος ενός ή περισσότερων υπαλλήλων, μπορεί, μετά από αίτημά του να μεταταχθεί, κατά παρέκκλιση των ισχυουσών διατάξεων με απόφαση του οικείου Υπουργού και του Υπουργού Εσωτερικώνσε οποιαδήποτε άλλη υπηρεσία, εφόσον υπάρχουν σε αυτή κενές οργανικές θέσεις».

47 Ερμηνεία: Απόρριψη Κενών: Επιχείρημα εξ Αντιδιαστολής (εκ του εναντίου) Argumentum e contrario: Άρθρο 381 Φθορά ξένης ιδιοκτησίας παρ. 1: «Όποιος με πρόθεση καταστρέφει ή βλάπτει ξένο (ολικά ή εν μέρει) πράγμα ή με άλλον τρόπο καθιστά ανέφικτη τη χρήση του τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών». Άρα δεν υπάρχει θέμα ποινικής ευθύνης ενός διαβάτη που από απροσεξία έσπασε την προθήκη καταστήματος.

48 Ερμηνεία: Απόρριψη Κενών: Επιχείρημα Από Μείζονος περί Ελάσσονος Argumentum a maiori ad minus: 'Αρθρο 1001 AK: “Η κυριότητα πάνω σε ακίνητο εκτείνεται, εφόσον ο νόμος δεν ορίζει διαφορετικά, στο χώρο πάνω και κάτω από το έδαφος. Δεν μπορεί όμως ο κύριος να απαγορεύσει ενέργεια που επιχειρείται σε τέτοιο ύψος ή βάθος ώστε να μην εξαρτά κανένα συμφέρον από την απαγόρευση.” Άρα αφού δεν μπορεί ο κύριος να το απαγορεύσει δεν μπορεί ούτε ο επικαρπωτής ούτε ο μισθωτής του ακινήτου

49 Ερμηνεία: Άλλα ερμηνευτικά επιχειρήματα Argumentum ad absurdum: H εις άτοπον απαγωγή σημαίνει ότι βρίσκουμε τη λύση και την επαληθεύουμε μέσω του αποκλεισμού ως άτοπου οποιασδήποτε άλλης λύσης Argumentum e silentio: Το επιχείρημα εκ της σιγής του νόμου σημαίνει ότι όταν ο νόμος δεν διακρίνει, ούτε εμείς διακρίνουμε. Όταν λ.χ. νόμος για τους υπαλλήλους του κράτους δεν διακρίνει μεταξύ μονίμων υπαλλήλων και υπαλλήλων ΙΔΑΧ, τότε οι διατάξεις του εφαρμόζονται και στις δύο κατηγορίες

50 Ευχαριστώ για την προσοχή σας!


Κατέβασμα ppt "«Αρχές και Θεσμοί Δικαίου» Aναπλ. Καθηγητής Νικόλαος-Κομνηνός Χλέπας Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών"

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Διαφημίσεις Google