Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων (30.10.2014)

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Παρουσίαση με θέμα: "BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων (30.10.2014)"— Μεταγράφημα παρουσίασης:

1 BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων ( )

2

3 Γεώργιος Παχυμέρης (1242 Νίκαια ≈ 1310): - Αξιωματούχος του πατριαρχείου (διάκονος, ιερομνήμων, υπομνηματογράφος, διδάσκαλος του αποστόλου, μέγας διδάσκαλος, πρωτέκδικος, δικαιοφύλαξ) - Βασικός ιστορικός των περιόδων βασιλείας του Μιχαήλ Η΄ και του γιου και διαδόχου του Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου με το έργο Συγγραφικα ὶ Ἱ στορίαι ( ) Γεώργιος Παχυμέρης (1242 Νίκαια ≈ 1310): - Αξιωματούχος του πατριαρχείου (διάκονος, ιερομνήμων, υπομνηματογράφος, διδάσκαλος του αποστόλου, μέγας διδάσκαλος, πρωτέκδικος, δικαιοφύλαξ) - Βασικός ιστορικός των περιόδων βασιλείας του Μιχαήλ Η΄ και του γιου και διαδόχου του Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου με το έργο Συγγραφικα ὶ Ἱ στορίαι ( )

4 ● Το ιστορικό του έργο: - Τίτλος: Συγγραφικα ὶ * Ἱ στορίαι - Περίοδος αφήγησης: [σχεδόν ολόκληρη η βασιλεία του Μιχαήλ Η΄ ( ) και μέρος της βασιλείας του Ανδρονίκου Β΄ ( )] - Συνεχίζει το ιστορικό έργο του Γεωργίου Ακροπολίτη. - Δομή του έργου: 13 βιβλία (Λόγοι),** 6 για τη βασιλεία του Μιχαήλ Η΄ και 7 για τη βασιλεία του Ανδρονίκου B΄ * Με το επίθετο συγγραφικα ὶ να ενέχει την έννοια του σύγχρονου-αυτόπτη αφηγητή. ** Επίσης ο όρος λόγος φαίνεται να έχει τεχνική σημασία και να σημαίνει την ρητορική κατασκευή, το οργανωμένο λογοτεχνικά κείμενο.

5 ● Το υπόλοιπο ποικίλο συγγραφικό έργο του Γεωργίου Παχυμέρη, εκπαιδευτικό, φιλοσοφικό και επιστημονικό: - Σύνταγμα των τεσσάρων μαθημάτων, αριθμητικής, μουσικής, γεωμετρίας και αστρονομίας (Τετράβιβλος) - Τα προγυμνάσματα και οι ρητορικές του μελέτες (13 στον αριθμό) - Σχόλια στο έργο του Αριστοτέλη - Υπόμνημα στον Παρμενίδη - Το δοκίμιο «περ ὶ τ ῶ ν διαλεκτικ ῶ ν τόπων το ῦ Βοηθίου» - Σχόλια στην Ιλιάδα του Ομήρου - Σχόλια στον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη - Σύντομη πραγματεία περί του Αγίου Πνεύματος - Αυτοβιογραφικό ποίημα - Σχηματικό ποίημα - Επίγραμμα για τα σχόλια στα Φυσικά του Αριστοτέλη - Έμμετρος πρόλογος στα αριστοτελικά σχόλια - Έμμετρος πρόλογος στην Τετράβιβλο...

6 ● Ξεκινάμε από τους τίτλους των πρώτων κεφαλαίων στο πρώτο μέρος (λόγο) του ιστορικού του έργου.* Όπως φαίνεται από τα πρώτα κεφάλαια υπάρχει μία λογική εισαγωγής στο έργο του, καθώς τα πρώτα έξι (α΄- Ϛʹ ) κεφάλαια εξηγούν κατά κάποιο τρόπο τη βασική αλλαγή σε σχέση με το παρελθόν, δηλαδή πώς ενώ στο μέσο Βυζάντιο φρόντιζαν πρώτα απ’ όλα τα σύνορά τους και τη Μικρά Ασία (τη Ρωμα ΐ δα ή Ρωμανία αλλιώς), στην εποχή που θα αφηγηθεί ιστορικά ο Παχυμέρης, αυτή η κατάσταση έχει αλλάξει και η εξασθένιση των ανατολικών συνόρων είναι ένα γεγονός που θα καθορίσει στο εξής τις ιστορικές εξελίξεις. Μετά τα εισαγωγικά κεφάλαια μπαίνει πλέον στο προσκήνιο ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος και τα τελευταία χρόνια του Θεοδώρου Β΄ Λάσκαρη, εξελίξεις γνωστές και από την αφήγηση του Ακροπολίτη. * Δείτε το σχετικό αρχείο με τους τίτλους όλων των κεφαλαίων του έργου.

7 ΧΡΟΝΙΚΟΝ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΧΥΜΕΡΗ ΤΟΥ ΠΡΩΤΕΚΔΙΚΟΥ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΦΥΛΑΚΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΛΟΓΟΥ α ʹ. Προο ί μιον το ῦ συγγραφ έ ως κα ὶ περ ὶ τ ῆ ς ἀ ληθε ί ας τ ῶ ν λεγομ έ νων. β ʹ. Παρα ί τησις το ῦ μ ὴ τ ὰ πρ ό τερα ἢ κατ ὰ τ ὸ ν συγγραφ έ α λ έ γειν.(5) γ ʹ. ῞ Οπως ο ἱ παλαιο ὶ κατωχ ύ ρουν τ ὰ ς ἄ κρας. δ ʹ. ῞ Οπως τ ῶ ν ἐ ν τα ῖ ς ἄ κραις ἐ πεμελο ῦ ντο ἀ νδρ ῶ ν κα ὶ πραγμ ά των. ε ʹ. ῞ Οπως, παρ ὰ τ ῶ ν Ἰ ταλ ῶ ν ἁ λο ύ σης π ά λαι τ ῆ ς π ό λεως, ἐ ξησθ έ νησαν τ ὰ κατ ὰ τ ὴ ν ἀ νατολ ή ν, κα ὶ τ ὰ κατ ὰ τ ὸ ν Χαδην ό ν. Ϛʹ. ῞ Οπως ο ἱ Π έ ρσαι κατ έ σχον τ ὰ τ ῆ ς ῾ Ρωμα ΐ δος ὄ ρη. (10) ζ ʹ. ῞ Οπως ἐ π ὶ το ῦ βασιλ έ ως Ἰ ω ά ννου ἐ π ὶ τ ῇ ε ἰ ς βασιλε ῖ ς π ί στει ὁ Παλαιολ ό γος Μιχα ὴ λ κατησφαλ ί ζετο. η ʹ. ῞ Οπως ὁ δε ύ τερος Λ ά σκαρις βασιλε ύ ς, πολλο ὺ ς τ ῶ ν ἐ ν ἀ ξι ώ μασιν ὑ περορ ῶ ν, ἑ τ έ ρους ἀ ντικαθ ί στη. θ ʹ. ῞ Οπως ὁ Κ ό τυς τ ὸ ν Παλαιολ ό γον παρασκευ ά ζει α ὐ τομολ ῆ σαι πρ ὸ ς (15) Π έ ρσας. ι ʹ. ῞ Οπως, π ά λιν ἐ πανελθ ὼ ν κα ὶ δεχθε ὶ ς ἐ κ μεσιτε ί ας το ῦ ᾿ Ικον ί ου, στ έ λλεται στρατηγ ὸ ς ἐ ν το ῖ ς κατ ὰ δ ύ σιν συν ά μα τ ῷ Δυρραχ ί ου Χαλκο ύ τζ ῃ.

8 ια ʹ. ῞ Οπως ἀ ποστ έ λλεται Χαδην ὸ ς ἀ ναγαγε ῖ ν τ ὸ ν Παλαιολ ό γον σιδηρ ό δετον (20) κα ὶ τ ὰ ἐ π ὶ το ύ τοις συμβ ά ντα κα ὶ ὅ πως ἀ χθε ὶ ς καθε ί ργνυται. ιβ ʹ. ῞ Οπως νοσ ῶ ν ὁ βασιλε ὺ ς π ά ντας ἐ π ὶ μαγε ί αις ὑ π ώ πτευε κα ὶ τ ὰ κατ ὰ τ ὴ ν μεγ ά λην δομεστ ί κισσαν Μαρ ί αν, ε ἴ τ’ ο ὖ ν Μ ά ρθαν. ιγ ʹ. Θ ά νατος το ῦ βασιλ έ ως Θεοδ ώ ρου κα ὶ τ ὰ ἔ τι ζ ῶ ντος α ὐ το ῦ κατορθ ώ - ματα. (25) ιδ ʹ. ῞ Οπως ἐ παιδε ύ ετο ὁ Λ ά σκαρις Θε ό δωρος παρ ὰ το ῦ πατρ ὸ ς ᾿ Ιω ά ννου, ε ἰ ς βασιλε ί αν ἀ ναγ ό μενος. ιε ʹ. ῞ Οπως ὁ πρωτοβεστι ά ριος Γε ώ ργιος ὁ Μουζ ά λων το ῦ μειρακ ί σκου ᾿ Ιω ά ννου ἐ πετρ ό πευεν. ι Ϛʹ. Δημηγορ ί α το ῦ πρωτοβεστιαρ ί ου Μουζ ά λωνος. (5) ιζ ʹ. ᾿ Απολογ ί α πρ ὸ ς τ ὴ ν δημηγορ ί αν το ῦ Παλαιολ ό γου. ιη ʹ. ᾿ Επ ί θεσις κατ ὰ τ ῶ ν Μουζαλ ώ νων. ιθ ʹ. ῞ Οπως παρ ὰ το ῦ στρατο ῦ ἐ τολμ ή θη ὁ φ ό νος το ῖ ς Μουζ ά λωσιν. κ ʹ. ῞ Οπως τ ῶ ν μεγιστ ά νων δι ὰ τα ῦ τ ά τινες ἀ πεχ ώ ρουν, ο ἱ δ ὲ κα ὶ μ έ νοντες ἐ φυλ ά ττοντο. (10) κα ʹ. ῞ Οπως ἐ φιλονε ί κουν ο ἱ ἄ ρχοντες περ ὶ τ ὴ ν το ῦ βασιλ έ ως κηδεμον ί αν. κβ ʹ. ῞ Οπως προετιμ ή θη τ ῶ ν ἄ λλων ὁ Παλαιολ ό γος ε ἰ ς τ ὴ ν το ῦ ἀ φ ή λικος βασιλ έ ως ἐ πιτροπ ή ν, κα ὶ το ῦ πατρι ά ρχου ἀ π ό ντος. κγ ʹ. ῞ Οπως ὁ Παλαιολ ό γος ἐ τιμ ή θη ε ἰ ς μ έ γαν δο ῦ κα. κδ ʹ. ῞ Οπως νοσ ή σας ὁ βασιλε ὺ ς ᾿ Ιω ά ννης ὁ το ῦ Θεοδ ώ ρου πατ ὴ ρ πολλ ὰ (15) το ῖ ς π έ νησιν ἐ χορ ή γησεν. κε ʹ. ῞ Οπως ἐ πιπολα ί ως ὁ μ έ γας δο ὺ ξ τ ῶ ν βασιλικ ῶ ν χρημ ά των ἁ πτ ό μενος περιεπο ί ει ἑ αυτ ῷ τ ὴ ν τ ῶ ν πολλ ῶ ν ε ὔ νοιαν....

9 ● Εκτός από την καθαρά ιστορική στόχευση και ερμηνεία του Παχυμέρη, την ανίχνευση των αιτίων για τα γεγονότα και την τροπή των εξελίξεων, αλλά και την ερμηνεία τους, τη συμμετοχή των προσώπων σ’ αυτά, υπάρχουν και κεφάλαια, όπως το παρακάτω (κεφ. δ΄ από τον τρίτο Λόγο της βασιλείας του Μιχαήλ Η΄) για το ζώο καμηλοπάρδαλη που φανερώνει μια διαφορετική λογική για το ιστορικό έργο εκείνη την εποχή, με σαφώς ένα πιο διδακτικό τόνο, όπως αναφέρει και το ίδιο το κείμενο στην αρχή.

10

11 δ΄. Περ ὶ καμηλοπαρδάλεως, ὁ πο ῖ όν ἐ στιν. Ἐ ν δ ὲ το ῖ ς χαρίσμασιν ἦ ν κα ὶ καμηλοπάρδαλις, ζ ῷ ον ἀ σύνηθες κα ὶ θαυμάσιον, περ ὶ ο ὗ ὀ λίγα βούλομαι λέγειν, το ῖ ς μ ὲ ν ἰ δο ῦ σιν ὑ πόμνησιν, το ῖ ς δ ὲ μ ὴ θεασαμένοις διδασκαλίαν. Σ ῶ μα τούτ ῳ μέτριον κατ’ ὄ νους ο ὓ ς κάνθωνας ὀ νομάζομεν· δέρμα κατ ὰ παρδάλεις λευκ ὸ ν κα ὶ πυρρα ῖ ς φολίσι κατάστικτον· θέσις σώματος κατ ὰ τ ὰ ς καμήλους ἐ ξ ὀ πισθίων βουβώνων ἐ ς ὤ μους ἀ νωφερές, τ ῶ ν ἐ μπροσθίων ποδ ῶ ν ὑ περκειμένων α ὐ τάρκως τ ῶ ν ὄ πισθεν· τράχηλος κατ ὰ γεράνους ἐ π ὶ μήκιστον ἐ κτεινόμενος κα ὶ ἐ ς κεφαλ ὴ ν ἀ ναγόμενος, ὡ ς ἀ γέρωχον τ ὸ ζ ῷ ον ἐ γκαθιστ ᾶ ν· κεφαλ ὴ βαι ὰ κα ὶ καμηλοειδ ὴ ς τ ῷ σχήματι· λευκ ὸ ν τ ὴ ν κοιλίαν, κα ὶ ἀ π ὸ τραχήλου δι ὰ ῥ άχεως πάσης κα ὶ ἕ ως ο ὐ ρ ᾶ ς μετρίας γραμμ ὴ ν ἐ π ὶ στάθμην μέλαιναν ἰ θύντατα περικείμενον· πόδες λεπτο ὶ κατ’ ἐ λάφους κα ὶ διχηλο ῦ ντες. Ἥ μερον δ’ ἄ λλως, ὡ ς κα ὶ παισ ὶ παίζεσθαι ἀ γόμενον ἐ κ ῥ ινός, κα ὶ πειθήνιον ἐ ς ὅ που θέλοις ὁ ρμ ᾶ ν· ποηφάγον κα ὶ ἄ ρτ ῳ κα ὶ κριθ ῇ κατ ὰ τ ὸ πρόβατον ψωμιζόμενον· τ ὸ δ’ ἦ θος χειρόηθες. Ἡ δ’ ἄ μυνα τούτ ῳ πρ ὸ ς τ ὸ λυπο ῦ ν - τ ῷ μεγίστ ῳ γ ὰ ρ μέρει κα ὶ το ῦ το φιλοτιμε ῖ ται το ῖ ς ζ ῴ οις ἡ φύσις, ὡ ς, ε ἴ τις ἐ πιτίθοιτο, προσαμυνε ῖ σθαι – ο ὐ χ ὁ πλ ῇ κατ ὰ το ὺ ς ἵ ππους, ο ὐ κέρατι κατ ὰ βο ῦ ς – ο ὐ δ ὲ γ ὰ ρ κέρασιν ἔ στεπται -, ο ὐ κ ὀ δόντι κατ ὰ το ὺ ς κάπρους, ο ὐ κ ὄ νυξι κατ ὰ τ ὰ ς γαλ ᾶ ς, μόνοις δ ὲ το ῖ ς ὀ δο ῦ σιν, ο ἶ μαι, δι ὰ δηγμάτων μετρίων, ὅ σον κα ὶ ἀ ποσοβε ῖ ν τ ὸ λυπο ῦ ν μ ὴ βλάπτον· ο ὐ δ ὲ γάρ τις ἰὸ ς το ῖ ς ὀ δο ῦ σιν ἐ ντέθραπται κατ’ ἐ κε ῖ να ἃ δ ὴ το ῖ ς τοιούτοις ἡ φύσις ὁ πλίζει. Το ῦ το, ὡ σεί τι τέρας, ἐ κε ῖ θεν πρ ὸ ς βασιλέα διακομισθέν, ἑ κάστης θέαμα ἦ ν κα ὶ τρυφ ὴ το ῖ ς ὁ ρ ῶ σι δι’ ἀ γορ ᾶ ς ἑ λκόμενον. Γεώργιος Παχυμέρης (εκδ. Failler 1984), τ. 1, σ

12 Μετάφραση του προηγούμενου αποσπάσματος: δ΄. Για την καμηλοπάρδαλη, τι είδους (ζώο) είναι. Και ανάμεσα στα δώρα ήταν και μια καμηλοπάρδαλη, ένα ασυνήθιστο και παράξενο ζώο για το οποίο θέλω να πω δυο λόγια, για να το θυμηθούν όσοι το έχουν δει και να το μάθουν όσοι δεν το γνωρίζουν. Το σώμα του είναι μέτριο (στο μέγεθος) όπως τους γαϊδάρους που τους λέμε κάνθωνες· το δέρμα της είναι όπως στις λεοπαρδάλεις άσπρο και διάστικτο με κόκκινες βούλες· η θέση του σώματος όπως τις καμήλες από το πίσω μέρος των βουβώνων έως τους ώμους είναι ανηφορικό, καθώς τα μπροστά πόδια υπερτερούν αρκετά (σε ύψος) σε σχέση με τα πίσω· ο λαιμός εκτείνεται σε μεγάλο μάκρος όπως τους πελαργούς και ανεβαίνει στο κεφάλι, δίνοντας αίγλη στο ζώο· η κεφαλή είναι μικρή και στο ίδιο σχήμα με της καμήλας· άσπρο χρώμα περιβάλλει την κοιλιά, και από το λαιμό κατά μήκος όλης της πλάτης και μέχρι το μέσο της ουράς μία γραμμή σε μαύρη επιφάνεια· τα πόδια είναι λεπτά όπως τα ελάφια και με δύο οπλές. Είναι ήμερη ώστε ακόμη και μικρά παιδιά να την παίζουν τραβώντας την από τη μύτη, αλλά και υπάκουη να την οδηγήσεις όπου θέλεις· τρώει χόρτα και ψωμί και κριθάρι, τρεφόμενη σαν το πρόβατο. Στο χαρακτήρα είναι υπάκουη. Ο τρόπος που αμύνεται απέναντι σε ό,τι του επιτίθεται -γιατί στις πιο πολλές περιπτώσεις δίνει κι αυτό το χάρισμα η φύση στα ζώα, για να αμύνονται σε όποιον τους επιτίθεται- δεν είναι οι οπλές όπως τα άλογα, ή τα κέρατα όπως τα βόδια -γιατί δεν έχει κέρατα στο κεφάλι του-, ούτε τα δόντια όπως τους κάπρους, ούτε τα νύχια όπως τις γάτες, αλλά μόνο με τα δόντια, πιστεύω, με μικρές δαγκωματιές, όσο χρειάζεται για να διώξει αυτό που της επιτίθεται, χωρίς να το βλάπτει· γιατί βέβαια δεν υπάρχει κανένα δηλητήριο μέσα στα δόντια της, όπως εκείνα που πολλές φορές έχει δώσει ως όπλο η φύση σε άλλα είδη. Αυτό λοιπόν ως άξιο θαυμασμού μεταφέρθηκε από εκεί στον αυτοκράτορα υπήρξε καθημερινό θέαμα και διασκέδαση για τους θεατές που το έβλεπαν να το τραβούν στην αγορά....

13

14 BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων ( )

15 ● Στοιχεία, άξια αναφοράς στο προοίμιο του έργου του Παχυμέρη:* * Δείτε το σχετικό αρχείο (φωτοτυπίες που μοιράστηκαν στην τάξη) με το πρωτότυπο κείμενο και τις αντίστοιχες μεταφράσεις που θα αναρτηθούν στην πορεία των παραδόσεων

16 ● Καταρχήν αρκετά σημεία του προοιμίου παραπέμπουν σε αποσπάσματα κειμένων από την αρχαιότητα, κάποια από κλασικούς ιστορικούς, κάποια άλλα από κλασικά χωρία τραγικών και φιλοσόφων, όπου οι ιδέες τους ενισχύουν τη θεωρητική τοποθέτηση του Παχυμέρη περί ιστορίας. Παρακάτω τα σχετικά παραδείγματα,...

17 -... όπως τον τρόπο με τον οποίο αυτοσυστήνεται ο συγγραφέας (Γεώργιος Παχυμέρης, Προοίμιο, εκδ. Failler, σ ) κατά τον Θουκυδίδη: ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΠΡΩΤΗ «Γεώργιος Κωνσταντινουπολίτης μ ὲ ν τ ὸ ἀ νέκαθεν, ἐ ν Νικαί ᾳ δ ὲ κα ὶ γεννηθε ὶ ς κα ὶ τραφείς, ἐ ν Κωνσταντίνου δ ὲ καταστ ὰ ς α ὖ θις, ὅ τε Θεο ῦ νεύματι ὑ π ὸ Ῥ ωμαίους α ὕ τη ἐ γένετο, ἔ τη γεγον ὼ ς ε ἴ κοσιν ἑ ν ὸ ς δέοντος τηνικάδε, κα ὶ κλήρ ῳ δοθε ὶ ς θεί ῳ κα ὶ ἀ ξιώμασιν ἐ κκλησιαστικο ῖ ς διαπρέψας κα ὶ ἕ ως κα ὶ ἐ ς πρωτεκδίκου φθάσας τιμήν, ἔ τι δ ὲ κα ὶ ἐ ν ἀ νακτόρων ε ἰ ς δικαιοφύλακα τιμηθείς, τάδε ξυνέγραψεν, ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΩΝ Α (1.) Θουκυδίδης Ἀ θηνα ῖ ος ξυνέγραψε τ ὸ ν πόλεμον τ ῶ ν Πελο- ποννησίων κα ὶ Ἀ θηναίων, ὡ ς ἐ πολέμησαν πρ ὸ ς ἀ λλήλους, ἀ ρξάμενος ε ὐ θ ὺ ς καθισταμένου κα ὶ ἐ λπίσας μέγαν τε ἔ σεσθαι κα ὶ ἀ ξιολογώτατον τ ῶ ν προγεγενημένων, τεκμαιρόμενος ὅ τι ἀ κμάζοντές τε ᾖ σαν ἐ ς α ὐ τ ὸ ν ἀ μφότεροι παρασκευ ῇ τ ῇ πάσ ῃ (5) κα ὶ τ ὸ ἄ λλο Ἑ λληνικ ὸ ν ὁ ρ ῶ ν ξυνιστάμενον πρ ὸ ς ἑ κατέρους, (2.) τ ὸ μ ὲ ν ε ὐ θύς, τ ὸ δ ὲ κα ὶ διανοούμενον όπως τον τρόπο με τον οποίο αυτοσυστήνεται ο συγγραφέας (Γεώργιος Παχυμέρης, Προοίμιο, εκδ. Failler, σ ) κατά τον Θουκυδίδη: ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΩΝ ΙΣΤΟΡΙΩΝ ΠΡΩΤΗ «Γεώργιος Κωνσταντινουπολίτης μ ὲ ν τ ὸ ἀ νέκαθεν, ἐ ν Νικαί ᾳ δ ὲ κα ὶ γεννηθε ὶ ς κα ὶ τραφείς, ἐ ν Κωνσταντίνου δ ὲ καταστ ὰ ς α ὖ θις, ὅ τε Θεο ῦ νεύματι ὑ π ὸ Ῥ ωμαίους α ὕ τη ἐ γένετο, ἔ τη γεγον ὼ ς ε ἴ κοσιν ἑ ν ὸ ς δέοντος τηνικάδε, κα ὶ κλήρ ῳ δοθε ὶ ς θεί ῳ κα ὶ ἀ ξιώμασιν ἐ κκλησιαστικο ῖ ς διαπρέψας κα ὶ ἕ ως κα ὶ ἐ ς πρωτεκδίκου φθάσας τιμήν, ἔ τι δ ὲ κα ὶ ἐ ν ἀ νακτόρων ε ἰ ς δικαιοφύλακα τιμηθείς, τάδε ξυνέγραψεν,... ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΩΝ Α (1.) Θουκυδίδης Ἀ θηνα ῖ ος ξυνέγραψε τ ὸ ν πόλεμον τ ῶ ν Πελο- ποννησίων κα ὶ Ἀ θηναίων, ὡ ς ἐ πολέμησαν πρ ὸ ς ἀ λλήλους, ἀ ρξάμενος ε ὐ θ ὺ ς καθισταμένου κα ὶ ἐ λπίσας μέγαν τε ἔ σεσθαι κα ὶ ἀ ξιολογώτατον τ ῶ ν προγεγενημένων, τεκμαιρόμενος ὅ τι ἀ κμάζοντές τε ᾖ σαν ἐ ς α ὐ τ ὸ ν ἀ μφότεροι παρασκευ ῇ τ ῇ πάσ ῃ (5) κα ὶ τ ὸ ἄ λλο Ἑ λληνικ ὸ ν ὁ ρ ῶ ν ξυνιστάμενον πρ ὸ ς ἑ κατέρους, (2.) τ ὸ μ ὲ ν ε ὐ θύς, τ ὸ δ ὲ κα ὶ διανοούμενον....

18 -... ή την άποψη περί της καταλυτικής δύναμης του χρόνου, να σβήνει όλα όσα έρχονται στο φως (Γεώργιος Παχυμέρης, Προοίμιο, εκδ. Failler, σ ), μια άποψη που ανακαλεί χωρία από τον Ηρόδοτο και τον Σοφοκλή, όπως φαίνεται παρακάτω: «... ὡ ς ἂ ν μ ὴ ὁ ξύμπας χρόνος, φύσιν ἔ χων τ ὰ πολλ ὰ κρύπτειν συχνα ῖ ς κυκλικα ῖ ς περιόδοις, κα ὶ τάδ’ ἀ φανίσειε, κατ ὰ μικρ ὸ ν ἐ ξίτηλα τ ῇ παραδρομ ῇ γιγνόμενα, δι ὰ τ ὸ φανέντα κρύπτεσθαι πάντα ἀ νάγκην ε ἶ ναι, ὥ ς πού τις τ ῶ ν σοφ ῶ ν ἔ φη κα ὶ ἀ ληθ ῶ ς ἐ γνωμάτευσεν, (ΗΡΟΔΟΤΟΣ, Προοίμιο) Ἡ ροδότου Θουρίου ἱ στορίης ἀ πόδεξις ἥ δε, ὡ ς μήτε τ ὰ γενόμενα ἐ ξ ἀ νθρώπων τ ῷ χρόν ῳ ἐ ξίτηλα γένηται, μήτε ἔ ργα μεγάλα τε κα ὶ θωμαστά, τ ὰ μ ὲ ν Ἕ λλησι, τ ὰ δ ὲ βαρ- βάροισι ἀ ποδεχθέντα, ἀ κλέα γένηται, τά τε ἄ λλα κα ὶ δι’ ἣ ν α ἰ τίην ἐ πολέμησαν ἀ λλήλοισι ή την άποψη περί της καταλυτικής δύναμης του χρόνου, να σβήνει όλα όσα έρχονται στο φως (Γεώργιος Παχυμέρης, Προοίμιο, εκδ. Failler, σ ), μια άποψη που ανακαλεί χωρία από τον Ηρόδοτο και τον Σοφοκλή, όπως φαίνεται παρακάτω: «... ὡ ς ἂ ν μ ὴ ὁ ξύμπας χρόνος, φύσιν ἔ χων τ ὰ πολλ ὰ κρύπτειν συχνα ῖ ς κυκλικα ῖ ς περιόδοις, κα ὶ τάδ’ ἀ φανίσειε, κατ ὰ μικρ ὸ ν ἐ ξίτηλα τ ῇ παραδρομ ῇ γιγνόμενα, δι ὰ τ ὸ φανέντα κρύπτεσθαι πάντα ἀ νάγκην ε ἶ ναι, ὥ ς πού τις τ ῶ ν σοφ ῶ ν ἔ φη κα ὶ ἀ ληθ ῶ ς ἐ γνωμάτευσεν,...» (ΗΡΟΔΟΤΟΣ, Προοίμιο) Ἡ ροδότου Θουρίου ἱ στορίης ἀ πόδεξις ἥ δε, ὡ ς μήτε τ ὰ γενόμενα ἐ ξ ἀ νθρώπων τ ῷ χρόν ῳ ἐ ξίτηλα γένηται, μήτε ἔ ργα μεγάλα τε κα ὶ θωμαστά, τ ὰ μ ὲ ν Ἕ λλησι, τ ὰ δ ὲ βαρ- βάροισι ἀ ποδεχθέντα, ἀ κλέα γένηται, τά τε ἄ λλα κα ὶ δι’ ἣ ν α ἰ τίην ἐ πολέμησαν ἀ λλήλοισι.... ΣΟΦΟΚΛΗΣ, Αίας, στ ἅ πανθ’ ὁ μακρ ὸ ς κ ἀ ναρίθμητος χρόνος φύει τ’ ἄ δηλα κα ὶ φανέντα κρύπτεται·...

19 -... ή λίγο παρακάτω (Γεώργιος Παχυμέρης, Προοίμιο, εκδ. Failler, σ ), ανακαλώντας την άποψη περί διπλής άγνοιας από τους Νόμους του Πλάτωνα, όταν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι που δεν γνωρίζει: «... ὡ ς ἐ κε ῖ θεν μ ὲ ν τ ῆ ς ἁ πλ ῆ ς ε ἰ σαγομένης ἐ κείνης ἀ γνοίας ἐ ξ ἧ ς ο ὐ μ ῶ μος προστρίβεται, ἐ ντε ῦ θεν δ ὲ τ ῆ ς διπλ ῆ ς, ὥ στε μ ὴ ε ἰ δέναι συμβαίνειν τ ὸ ν ε ἰ δέναι ο ἰ όμενον, ο ὗ δ ὴ κα ὶ χε ῖ ρον ο ὐ δέν....» ΠΛΑΤΩΝ, Νόμοι, 863c... Τρίτον μ ὴ ν ἄ γνοιαν λέγων ἄ ν τις τ ῶ ν ἁ μαρτημάτων α ἰ τίαν ο ὐ κ ἂ ν ψεύδοιτο· διχ ῇ μ ὴ ν διελόμενος α ὐ τ ὸ ὁ νομο- θέτης ἂ ν βελτίων ε ἴ η, τ ὸ μ ὲ ν ἁ πλο ῦ ν α ὐ το ῦ κούφων ἁ μαρτη- μάτων α ἴ τιον ἡ γούμενος, τ ὸ δ ὲ διπλο ῦ ν, ὅ ταν ἀ μαθαίν ῃ τις μ ὴ μόνον ἀ γνοί ᾳ συνεχόμενος ἀ λλ ὰ κα ὶ δόξ ῃ σοφίας, ὡ ς (5) ε ἰ δ ὼ ς παντελ ῶ ς περ ὶ ἃ μηδαμ ῶ ς ο ἶ δεν,...

20 - Κατά δεύτερο, εκτός από τις απόψεις που εκθέτει ο συγγραφέας Γεώργιος Παχυμέρης για τη μέθοδο που θα ακολουθήσει στην ιστορική του αφήγηση* στο κεφάλαιο α΄ (για την αυτοψία και την επιβεβαίωση όσων αναφέρει, για την καταλυτική δύναμη του χρόνου, για τη αλήθεια ως ψυχή της ιστορίας, για την απουσία μεροληψίας στο έργο του, για τη διπλή άγνοια, όταν κάποιος «δεν ξέρει ότι δεν ξέρει», για την αίσθησή του για την αρνητική κατάληξη των υποθέσεων της αυτοκρατορίας) καταλήγει στο τέλος του β΄ κεφαλαίου (εκδ. Failler, σ ) στο βασικό αίτιο ασφάλειας και ομαλότητας στο παρελθόν, που τώρα πλέον έχοντας εκλείψει, επιφέρει την ανατροπή και την σύγχυση των πάντων. Αυτό το αίτιο φαίνεται να συνδέεται με την απώλεια της Μικράς Ασίας και την εξασθένιση των ανατολικών συνόρων, όπως ήδη αναφέρθηκε: «... Ἓ ν δ ὲ κα ὶ μόνον τέως λεκτέον ἐ στί, κα ὶ ἴ σως ο ὐ περιττόν, ὅ τι κα ὶ μόνον ἐ κε ῖ νό τινες α ἰ τι ῶ νται κα ὶ τ ῆ ς τότε τ ῶ ν πραγμάτων ἀ σφαλείας κα ὶ καταστάσεως κα ὶ τ ῆ ς ν ῦ ν ἀ νατροπ ῆ ς κα ὶ συγχύσεως, πλ ὴ ν ο ὐ κατ ὰ τα ὐ τ ὸ ν ο ὕ τως ἔ χον, ἀ λλ ὰ παρ ὸ ν μ ὲ ν κα ὶ ὡ ς ἐ χρ ῆ ν τελούμενον ἀ σφαλείας, ἀ π ὸ ν δ ὲ κα ὶ ὡ ς ο ὐ κ ἐ χρ ῆ ν παρορώμενον τ ῆ ς παρούσης συγχύσεως.... * Δείτε το αρχείο με τη μετάφραση των αποσπασμάτων, όπως και το αντίστοιχο από το βιβλίο του Λαμπάκη, για το ιστορικό έργο του Παχυμέρη.

21 ● Η λέξηΜ. Α. Ρ. Π. Ο. Υ.: Μια κατασκευασμένη προφητεία;* (εκδ. Failler, σ ) Η λέξη που ακούει ο μητροπολίτης Δυρραχίου, λίγο πριν τη λειτουργία που έκανε για τη σωτηρία του Μιχαήλ από την επικείμενη σύλληψή του, όπως είχε διαταχθεί από τον αυτοκράτορα Θεόδωρο Β΄ Λάσκαρη. Μια λέξη που τα αρχικά της προμήνυαν τη μελλοντική ανάρρηση του Μιχαήλ Παλαιολόγου στον αυτοκρατορικό θρόνο: «Μιχαήλ... ἄ ναξ Ῥ ωμαίων Παλαιολόγος ὀ ξέως ὑ μνηθήσεται,...» λέει το κείμενο (σ ), σε μία φράση που αποτελούσε την ερμηνεία από τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Μανουήλ Δισύπατο. Στην αμέσως επόμενη φράση μέχρι το τέλος του αποσπάσματος ο Παχυμέρης υπονομεύει την αλήθεια της προφητείας (σ ) δίνοντας μια διαφορετική ερμηνεία που δε στηρίζεται στο θαύμα αλλά στην κατασκευή της προφητείας από τους δύο μητροπολίτες, ώστε να δώσουν θάρρος στον Μιχαήλ Παλαιολόγο πριν τη σύλληψή του. * Για ανάλογες κατασκευασμένες περιπτώσεις προφητειών στη βυζαντινή ιστοριογραφία δείτε το αναρτημένο στο student άρθρο, Κ. Mουστάκας, Μαμάϊμι. Συμβολή στη μελέτη της χρησμολογικής παράδοσης κατά την εποχή της άλωσης, Αριάδνη 14 (2008),

22 ● Είναι εμφανές από το παραπάνω κεφάλαιο και τη διεισδυτική ιστορική ματιά του Παχυμέρη ότι ήδη πριν ο Μιχαήλ γίνει αυτοκράτορας, υπήρξαν κινήσεις που προμήνυαν την ανέλιξή του στα αξιώματα και την άνοδό του στον θρόνο. Ανεξάρτητα αν οι πληροφορίες αυτές (όπως εδώ ο χρησμός MAΡΠΟΥ) υπήρξαν ιστορικά αληθινές ή ψεύτικες, η ίδρυση μιας καινούργιας αυτοκρατορικής δυναστείας από τον -στην ουσία- σφετεριστή Μιχαήλ Η΄, ενισχύθηκε από την αφήγηση των ιστορικών (βλ. Ακροπολίτη), τη νοηματοδότηση νέων συμβόλων (βλ. τη ευρεία χρήση του δικέφαλου αετού· στην επόμενη διαφάνεια ένα παράδειγμα από τη βενετοκρατούμενη Κρήτη), αλλά και ελέγχθηκε πολλαπλά. Αυτό θα φανεί τόσο από την ερμηνευτική ματιά του Παχυμέρη ο οποίος δε μένει σε μία εκδοχή αλλά βλέπει σφαιρικά τα γεγονότα, όσο και από τις πολλές συγκρούσεις της πρώιμης παλαιολόγειας εποχής, όταν στην ουσία η εξουσία των Παλαιολόγων έρχεται αντιμέτωπη με διαδοχικές προκλήσεις.

23

24 ● «Η φλογέρα του βασιλιά»: (ΙΙ. κεφ. κα΄. σ Η αφήγηση για την ανεύρεση του λειψάνου ενός αυτοκράτορα από το ένδοξο παρελθόν, του Βασιλείου Β΄ Βουλγαροκτόνου (περίοδος βασιλείας )

25

26 Ακόμη και σήμερα στο αρχαιολογικό μουσείο της Κωνσταντινούπολης, αλλά και σε διάφορα άλλα σημεία της πόλης σώζονται ταφικές λάρνακες (σαρκοφάγοι), (δείτε την επόμενη εικόνα) σκαλισμένες από ιδιαίτερης πολυτέλειας πετρώματα, ώστε είναι πολύ πιθανόν αυτές να προέρχονται από τους τάφους των βυζαντινών αυτοκρατόρων κυρίως από τον ναό των Αγίων Αποστόλων, αλλά και άλλους ναούς-μαυσωλεία που λεηλατήθηκαν κατά την Δ΄ Σταυροφορία και την άλωση της Κωνσταντινούπολης το Τι σχέση έχουν όμως αυτά με το παρόν κεφάλαιο; Εδώ μια ομάδα αξιωματούχων του Μιχαήλ Η΄ και η συνοδεία τους, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας του Γαλατά, κάνουν μια βόλτα από την άλλη πλευρά των τειχών (δυτικά) κοντά στο λεγόμενο Έβδομο. Πέφτουν πάνω σε ένα ερειπωμένο μοναστήρι όπου βρίσκουν διαπομπευμένη τη σορό του ένδοξου αυτοκράτορα Βασιλείου Β΄ Βουλγαροκτόνου, με μια φλογέρα στο στόμα του. (σύμβολο έμπνευσης για τον Κωστή Παλαμά) Πληροφορούν τον Μιχαήλ και με τιμές αυτοκρατορικές πηγαίνουν το λείψανο στη σκηνή του, μέχρι να το ενταφιάσουν στη Σηλυβρία. Άλλο ένα κεφάλαιο που «ξεκάρφωτα» αφηγείται ο Παχυμέρης για να τονίσει το ιδεολογικό βάρος της κίνησης. Ένα κατάλοιπο από τη αυτοκρατορική σειρά των αυτοκρατόρων βρίσκεται και πάλι και αποκαθίσταται· ο Μιχαήλ δε χάνει ευκαιρία αποδίδοντάς του τις τιμές που πρέπουν, αλλά και κάνοντας μια κίνηση συμβολική που τον συνδέει με την αυτοκρατορική εξουσία και τη νομιμότητα του θρόνου της Κωνσταντινούπολης.

27

28 ● Χαρακτηριστικά για τη διαφορετική οπτική του Παχυμέρη είναι τα κεφάλαια του πρώτου λόγου για το θάνατο του αυτοκράτορα Θεοδώρου Β΄ Λάσκαρη, (εκδ. Failler, Ι. κεφ. ιγ΄, σ ) αλλά και τη βασιλική παιδεία που είχε λάβει από τον πατέρα του. (εκδ. Failler, Ι. κεφ. ιδ΄, σ ) Από τη μια στο πρώτο απόσπασμα το τέλος του Θεοδώρου Β΄ δίνεται με ξεκάθαρα θετικό τρόπο σε σχέση με τον Ακροπολίτη, ενώ τονίζονται οι αρετές του κατά τη διάρκεια της βασιλείας του (οξύνους, μεγαλόφρων, γενναίος, «φιλολογώτατος», γενναιόδωρος κ.ο.κ.). Από τη άλλη η βασιλική παιδεία που είχε πάρει από τον πατέρα του Ιωάννη Γ΄ ήταν η μεγαλύτερή του βασιλική αρετή. Είναι εμφανές ότι ο Παχυμέρης δίνει μια εκδοχή, πιο θετική για τη δυναστεία των Λασκαριδών.

29 ιγ ʹ. Θάνατος το ῦ βασιλέως Θεοδώρου κα ὶ τ ὰ ἔ τι ζ ῶ ντος α ὐ το ῦ κατορθώματα. Το ῦ δ’ α ὐ το ῦ χρόνου πρ ὸ ς τ ὸ φθινοπωριν ὸ ν ἀ ποκλίνοντος, ἐ π ὶ τέτρασι παισ ὶ μεταλλάττει τ ὸ βιο ῦ ν ὁ κρατ ῶ ν, τρισ ὶ μ ὲ ν θηλυτέραις, ἑ ν ὶ δ’ ἐ νναέτει ἄ ρρενι παππωνυμο ῦ ντι τ ῷ Ἰ ωάνν ῃ ·... Ὃ δ ὴ κα ὶ προεσήμηνέ τι σημε ῖ ον· ἥ λιος γ ὰ ρ ἐ κλελοίπει ἐ φ’ ὥ ραν, τρίτην ὥ ραν τ ῆ ς ἕ κτης ἡ μέρας, κα ὶ βαθ ὺ σκότος τ ὸ π ᾶ ν κατειλήφει, ὥ στε κα ὶ ἄ στρα φαν ῆ ναι κατ’ ο ὐ ρανόν. Κα ὶ δ ὴ ἁ ρπάζεται κα ὶ πρ ὸ ὥ ρας ἀ ν ὴ ρ βασιλικ ῶ ς μ ὲ ν κα ὶ γεννηθε ὶ ς κα ὶ τραφείς, βασιλικ ῶ ς δ’ ἀ ναχθείς τε κα ὶ παιδευθείς, κ ἂ ν ε ἰ τ ῷ πατρ ὶ ο ὐ προσε ῴ κει τ ὸ βαθύ τε κα ὶ συνετόν, πρ ὸ ς ὅ τι λέξοι κα ὶ πράξοι, κα ὶ τ ὸ τ ῆ ς γνώμης στερρόν τε κα ὶ ἀ μετάθετον, ἀ λλ’ ο ὖ ν ἐ κ πάππου μ ὲ ν ἔ χων τ ὸ ἐ ς πάντ’ ὀ ξ ὺ κα ὶ μεγαλόφρον κα ὶ ἀ ρεϊκόν, ἐ κ δ ὲ μητρ ὸ ς τ ὸ φιλοδωρότατον, ὡ ς ὅ λαις χερσ ὶ το ῖ ς ὑ πηκόοις τ ὰ χρήματα ἐ ξαντλε ῖ ν κα ὶ ἐ ξαντλο ῦ ντα ο ὐ χ ὅ πως ἀ νι ᾶ σθαι, ἀ λλ ὰ κα ὶ χαίρειν, φιλολογώτατος δ’ ἐ ς τ ὰ μάλιστα ὤ ν, κα ὶ π ᾶ σι μ ὲ ν λογίοις ε ὐ εργετικ ῶ ς προσφερόμενος, ο ὐ χ ἧ ττον δ ὲ κα ὶ α ὐ τ ὸ ς λογικ ῇ παιδεί ᾳ προσεσχηκώς, ο ὐ μ ᾶ λλον ἐ κ μαθήσεως ἢ φύσεως τ ὴ ν περ ὶ τ ὸ γράφειν δύναμιν ἔ χων, ὡ ς κα ὶ πολλ ὰ ἐ πιρρύδην ἐ κτιθέναι, ε ἰ μόνον ὁ ρμήσειεν· ἔ δει γάρ, κα ὶ σιωπ ῶ τ ὰ πλε ῖ στα,... π ᾶ σι γ ὰ ρ ἐ ξ ἴ σου τ ὸ βασιλικ ὸ ν ἀ νεξαντλήτως ἐ πέχεεν ἔ λεος,...

30 ιδ ʹ. Ὅ πως ἐ παιδεύετο ὁ Λάσκαρις παρ ὰ το ῦ πατρ ὸ ς Ἰ ωάννου, ε ἰ ς βασιλείαν ἀ ναγόμενος. Ὃ ς ἐ πεί ποτε κα ὶ χρυσοφορ ῶ ν ἐ ξ ῄ ει ε ἰ ς κυνηγέσιον, ὑ πέστρεφε μ ὲ ν ἐ κε ῖ νος ἐ κε ῖ θεν, συνήντα δ ὲ κατ ὰ τ ὸ προστυχ ὸ ν τ ῷ πατρί, κα ὶ δ ὴ προσκυνήσαντί ο ἱ μ ὴ βλέπειν ἐ κε ῖ νος μηδ ὲ προσέχειν προσεποιε ῖ το κα ὶ προσιόντος ἠ μέλει· ὃ δ ὴ κα ὶ συμβα ῖ νον ὀ ργ ῆ ς πρ ὸ ς α ὐ τ ὸ ν πατρόθεν σημε ῖ ον, ὅ περ κα ὶ ἀ ληθ ὲ ς ἦ ν, ἔ δοξεν. Ὅ θεν ἀ λύων κα ὶ ὅ τι ἁ μάρτοι διανοούμενος κα ὶ ζητ ῶ ν, πρόσεισιν ο ὐ μάλα θαρρούντως τ ῷ πατρ ὶ κατ’ ἰ δίαν. Ὁ δ’ ἰ δ ὼ ν ε ὐ θέως κα ὶ ἀ λαστήσας πρ ὸ ς ἐ κε ῖ νον ο ἷ ον, τ ὴ ν τ ῆ ς ἀ μπεχόνης ἀ καιρίαν ὠ νείδιζε καί· «Τί καλ ὸ ν συνειδ ὼ ς ἑ αυτ ῷ δράσας Ῥ ωμαίους, ἔ φη, τ ὰ ἐ κείνων ἐ κχέεις ἐ ν διατριβα ῖ ς μηδ ὲ ν τ ὸ ἀ ναγκα ῖ ον ἐ χούσαις α ἵ ματα· ἦ γ ὰ ρ ο ὐ κ ο ἶ δας, φησίν, α ἵ ματα ε ἶ ναι Ῥ ωμαίων τ ὰ χρυσόσημα τα ῦ τα κα ὶ σηρικά, ο ἷ ς ὑ π ὲ ρ ἐ κείνων ἔ δει χρ ῆ σθαι, ἐ κείνων γε ο ὖ σι; Ζητε ῖ ς δ ὲ μαθε ῖ ν κα ὶ ὑ π ὲ ρ ἐ κείνων πότε; Ὅ τε δηλαδ ὴ ἐ πιστ ᾶ σι πρέσβεσιν ἐ ξ ἀ λλοδαπ ῆ ς τ ὸ ν ἐ κείνων πλο ῦ τον λαμπρειμονο ῦ ντες δηλο ῦ ν ἔ χοιμεν· ὁ γ ὰ ρ βασιλέων πλο ῦ τος πλο ῦ τος τ ῶ ν ὑ πηκόων λογίζεται· παρ’ ἣ ν α ἰ τίαν κα ὶ τ ὸ ε ἰ ς δουλείαν καθυπείκειν ἑ τέροις σφίσιν ο ὕ τως ἔ χουσι κα ὶ λίαν ἀ πώμοτον· ο ἷ ς σ ὺ διακεν ῆ ς χρώμενος, ο ὐ λογίζ ῃ τ ὸ πλημμελ ὲ ς ὁ πόσον;» Ο ὕ τω κα ὶ ἐ π ὶ τοιούτοις ὁ ε ἰ ς βασιλείαν ἀ ναχθησόμενος ἐ παιδεύετο.

31

32 BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων ( )

33 ● Οι τελευταίες δύο προτάσεις των έξι εισαγωγικών κεφαλαίων στον πρώτο λόγο καταλήγουν με την εξής άποψη: «Επειδή λοιπόν έτσι είχαν τα πράγματα στην ανατολή και με τέτοιο τρόπο έφθαναν οι συμφορές, ποια τυχαία τροπή πήραν αργότερα τα εκεί πράγματα θα το πούμε αμέσως μετά, προσθέτοντας και τις αιτίες· μόλις λοιπόν πιάσουμε εκ νέου το λόγο (την αφήγηση του κειμένου), θα κάνουμε αρχή από αυτό ακριβώς το σημείο που είναι καλύτερο να αρχίσουμε.» Πρωτότυπο κείμενο: «Ο ὕ τω δ’ ἐ χ ό ντων τ ῶ ν τ ῆ ς ἀ νατολ ῆ ς κα ὶ ο ὕ τω τ ῶ ν δυσχερ ῶ ν ἐ πι ό ντων, ἐ ς ὃ τ ύ χης ὕ στερον τ ἀ κε ῖ θι πρ ά γματα προ ὔ βησαν ἐ σα ῦ θις ἐ ρο ῦ μεν, προσθ έ ντες κα ὶ τ ὰ ς α ἰ τ ί ας· τ έ ως δ’ ο ὖ ν ἐ παναλαβ ό ντες τ ὸ ν λ ό γον, τ ὴ ν ἀ ρχ ή ν, ἐ ξ ο ὗ περ κα ὶ ο ὐ χε ῖ ρον ἄ ρχεσθαι, καταστ ή σομεν.» (I. κεφ. 6, σ )

34 ● Είναι εμφανές ότι ο ιστορικός θα αναζητήσει τις αιτίες των πραγμάτων.

35 ● Ο Παχυμέρης πράγματι προβαίνει σε μια περισσότερο σφαιρική και σε βάθος ανάλυση της αφήγησης, βλέποντας τα γεγονότα από όλες τις πλευρές: - Παρουσιάζει τον Θεόδωρο Β΄, ως έρμαιο της επιληψίας του (Ι. κεφ. η΄, σ : «— ἡ γ ὰ ρ νόσος ἐ πεισπεσο ῦ σα κα ὶ μ ᾶ λλον τρύχουσα ἔ πειθε δειν ὰ ὑ πιδέσθαι—» και σ : «ο ὐ γ ὰ ρ ἀ ναπνε ῖ ν ε ἴ α ἐ κε ῖ νον ἡ νόσος, νύκτωρ κα ὶ μεθ’ ἡ μέραν τ ὰ μ ὴ καλ ὰ φανταζόμενον.» - Από την άλλη πλευρά εξίσου αιτιολογεί την αυτομόληση του Μιχαήλ στον σουλτάνο από φόβο μην τον τυφλώσει ο Θεόδωρος Β΄ (Ι. κεφ. θ΄, σ : «Ε ἰ μ ὴ φυγαδεί ᾳ χρήσαιο, ἔ λεγεν, ἡ μερ ῶ ν ὀ λίγων ε ἰ ς μέγα συμφορ ᾶ ς τ ὰ κατ ὰ σ ὲ προβήσεται· ἀ λλ’ ο ὐ δ’ ἐ μο ὶ το ὐ ντε ῦ θεν ἀ κίνδυνον μένειν, ἀ λλ’ α ὐ τομολητέον πρ ὸ ς Πέρσας κα ὶ ἀ μφοτέροις, ε ἴ σοι μέλει τ ῶ ν ὀ φθαλμ ῶ ν.» και 21-24: «Τότε τοίνυν μαθ ὼ ν κα ὶ ὡ ς ε ἰ κ ὸ ς δείσας, ε ἰ μένων μ ὲ ν κινδυνεύοι, δειν ὸ ν ἡ γε ῖ το κα ὶ λίαν ἐ λεεινόν, τ ὸ δ’ α ὐ τομολε ῖ ν α ὖ θις πρ ὸ ς ἀ λλοτρίους σωτήριον μέν, ἀ λλ’ ἐ πίμωμον ἔ κρινε. Τέως δ ὲ δυο ῖ ν νομιζομένοιν κακο ῖ ν, το ῦ φόβου προστεθέντος, α ἱ ρε ῖ ται το ὔ λαττον.») - Ακόμη περιγράφει πώς ο Θεόδωρος λίγο πριν πεθάνει παραλογίζεται και υποπτεύεται τους πάντες ότι του κάνουν μάγια. (Ι. κεφ. ιβ΄, σ ) Την ίδια στιγμή που περιγράφει τον παραλογισμό του Θεοδώρου Β΄, ο Παχυμέρης αναλύει την αρρώστια της επιληψίας του και περιγράφει όσο το δυνατόν πιο νηφάλια, με ιατρική ορολογία, τις αιτίες της. ● Ο Παχυμέρης πράγματι προβαίνει σε μια περισσότερο σφαιρική και σε βάθος ανάλυση της αφήγησης, βλέποντας τα γεγονότα από όλες τις πλευρές: - Παρουσιάζει τον Θεόδωρο Β΄, ως έρμαιο της επιληψίας του (Ι. κεφ. η΄, σ : «— ἡ γ ὰ ρ νόσος ἐ πεισπεσο ῦ σα κα ὶ μ ᾶ λλον τρύχουσα ἔ πειθε δειν ὰ ὑ πιδέσθαι—» και σ : «ο ὐ γ ὰ ρ ἀ ναπνε ῖ ν ε ἴ α ἐ κε ῖ νον ἡ νόσος, νύκτωρ κα ὶ μεθ’ ἡ μέραν τ ὰ μ ὴ καλ ὰ φανταζόμενον.») - Από την άλλη πλευρά εξίσου αιτιολογεί την αυτομόληση του Μιχαήλ στον σουλτάνο από φόβο μην τον τυφλώσει ο Θεόδωρος Β΄ (Ι. κεφ. θ΄, σ : «Ε ἰ μ ὴ φυγαδεί ᾳ χρήσαιο, ἔ λεγεν, ἡ μερ ῶ ν ὀ λίγων ε ἰ ς μέγα συμφορ ᾶ ς τ ὰ κατ ὰ σ ὲ προβήσεται· ἀ λλ’ ο ὐ δ’ ἐ μο ὶ το ὐ ντε ῦ θεν ἀ κίνδυνον μένειν, ἀ λλ’ α ὐ τομολητέον πρ ὸ ς Πέρσας κα ὶ ἀ μφοτέροις, ε ἴ σοι μέλει τ ῶ ν ὀ φθαλμ ῶ ν.» και 21-24: «Τότε τοίνυν μαθ ὼ ν κα ὶ ὡ ς ε ἰ κ ὸ ς δείσας, ε ἰ μένων μ ὲ ν κινδυνεύοι, δειν ὸ ν ἡ γε ῖ το κα ὶ λίαν ἐ λεεινόν, τ ὸ δ’ α ὐ τομολε ῖ ν α ὖ θις πρ ὸ ς ἀ λλοτρίους σωτήριον μέν, ἀ λλ’ ἐ πίμωμον ἔ κρινε. Τέως δ ὲ δυο ῖ ν νομιζομένοιν κακο ῖ ν, το ῦ φόβου προστεθέντος, α ἱ ρε ῖ ται το ὔ λαττον.») - Ακόμη περιγράφει πώς ο Θεόδωρος λίγο πριν πεθάνει παραλογίζεται και υποπτεύεται τους πάντες ότι του κάνουν μάγια. (Ι. κεφ. ιβ΄, σ ) Την ίδια στιγμή που περιγράφει τον παραλογισμό του Θεοδώρου Β΄, ο Παχυμέρης αναλύει την αρρώστια της επιληψίας του και περιγράφει όσο το δυνατόν πιο νηφάλια, με ιατρική ορολογία, τις αιτίες της.

36 ιβ ʹ. Ὅ πως νοσ ῶ ν ὁ βασιλε ὺ ς πάντας ἐ π ὶ μαγείαις ὑ πώπτευε κα ὶ τ ὰ κατ ὰ τ ὴ ν Μάρθαν. Νόσος ἦ ν ἐ νσκήψασα τ ῷ κρατο ῦ ντι κα ὶ ἡ νόσος δεινή· ἐ πείληπτο γ ὰ ρ καταπίπτων συχνάκις. Τ ὸ δ’ ἦ ν, ὡ ς ἔ οικεν, ἐ κ ζέσεως φυσικ ῆ ς ἐ γκαρδίου. Ὅ θεν, ο ἶ μαι, κα ὶ τ ὸ ε ὐ φυ ὲ ς ἐ κείν ῳ κα ὶ ὑ π ὲ ρ τ ὸ προσ ῆ κον ἦ ν, ο ὐ στέγοντος το ῦ μορίου τ ὸ πάθος κ ἀ ντε ῦ θεν ἐ κτρεπομένου το ῦ ε ἰ κότος, ὡ ς μηδ ὲ χρησίμους πολλάκις ἀ ναπέμπειν τ ῷ ἐ γκεφάλ ῳ τ ὰ ς ἀ ναπνεύσεις, ὅ θεν κα ὶ τ ὸ λογίζεσθαι. Ἐ ν τούτ ῳ γ ὰ ρ κα ὶ φιλοσόφων ἔ ριν περ ὶ το ῦ φρονε ῖ ν συμβιβάζειν τις ἔ χοι· πηγ ὴ γ ὰ ρ λογισμ ῶ ν ἡ καρδία, πλ ὴ ν ἀ ναγομένων πρ ὸ ς τ ὸ ν ἐ γκέφαλον, ὡ ς ἐ κε ῖ νος συμμετρίας ἢ μ ὴ ν ἀ συμμετρίας ἔ χοι, ο ὕ τως ε ἰ δοποιε ῖ σθαι συμβαίνει τ ὸ ἀ ναγόμενον. Τότε τοίνυν ἐ πιπιπτούσης συχνάκις τ ῆ ς νόσου, ο ὐ κ ο ἶ δ’ ὁ πόθεν, μήνιμα ε ἶ ναι τ ὸ πάθος ὁ πάσχων ἐ κ μαγγανείας δαιμόνιον ὑ πελάμβανε. Κα ὶ ο ἱ μ ὲ ν πολλο ὶ τ ῶ ν ἔ ξω, ο ἷ ς ἦ ν τ ὰ τοια ῦ τα πιστεύειν, τ ὸ ἔ γκλημα προσέτριβον το ῖ ς Μουζάλωσι, παραλόγων κα ὶ ὡ ς ο ὐ κ ἂ ν προσεδόκησαν τ ῶ ν ἀ ξιωμάτων τυχο ῦ σι· τ ῷ μέντοι γε πάσχοντι π ᾶ ς ὕ ποπτος ἦ ν, ε ἰ μόνον τις ἐ π ὶ μαγγανείαις κατηγοροίη. Ὅ θεν κα ὶ πλε ῖ στοι κα ὶ τ ῶ ν τυχόντων συνελαμβάνοντο, ε ἴ πού τις γρύξειεν ἐ γκαλ ῶ ν.... ʹ

37

38 ● Γιατί δεν είναι τόσο διαδεδομένη η χρονογραφία στην ύστερη περίοδο; (Μέσα από την σύντομη κουβέντα με τον επισκέπτη με Erasmus καθηγητή από το πανεπιστήμιο του Αμβούργου Ulrich Moennig) - Ίσως μια απάντηση μπορεί να είναι ότι συνεχίζονται να διαβάζονται παλιότερες χρονογραφίες, όπως την πολύ διαδεδομένη παλιότερη (12ος αι.) του Κωνσταντίνου Μανασσή. - Ίσως μια άλλη απάντηση να είναι ότι μετά την άλωση από τους σταυροφόρους το 1204, το σχήμα των συνεχόμενων 4 παγκόσμιων βασιλειών (Βαβυλώνιοι, Πέρσες, Μακεδόνες, Ρωμαίοι) από την κτίση του κόσμου (5508 π.Χ.), που μέχρι τότε διέπει τη χρονογραφική αφήγηση, σαν να κλονίζεται, και οι Ρωμαίοι βυζαντινοί αναζητούν και μια άλλη κατεύθυνση στο ρου της ιστορίας, καταγράφοντας πρωτίστως τα σύγχρονά τους γεγονότα. - Γίνονται πιο επιλεκτικοί στο να τονίσουν τα στοιχεία που αποδεικνύουν τη ρωμαϊκότητά τους και να τη διεκδικήσουν από τις δυνάμεις της δυτικής Ευρώπης, είτε πηγαίνοντας στο παρελθόν μέσα από την ιστορία του Μ. Αλεξάνδρου, είτε μέσα από λεπτομέρειες του Τρωικού Πολέμου, που συναντώνται πλέον και σε άλλα είδη όπως τα δημώδη ιστορικά μυθιστορήματα. Σαν η νομιμότητα των παλαιών 4 βασιλειών να αποσύρεται από την αφήγηση της ιστορίας και να μεταφέρεται σε άλλα λογοτεχνικά είδη. - Πλέον με την οριστική πτώση του Βυζαντίου βλέπουμε η ρωμαϊκότητα ως στοιχείο της συνείδησης των βυζαντινών να υποχωρεί, τουλάχιστον με την έννοια της 4ης βασιλείας. * Δείτε τους 4 βασιλείς από μία εικόνα Δευτέρας Παρουσίας στη βενετοκρατούμενη Κρήτη (16ος-17ος αι.)

39


Κατέβασμα ppt "BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων BΥΦΦ171: Η ιστοριογραφία της εποχής των Παλαιολόγων (30.10.2014)"

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Διαφημίσεις Google