Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

Η παρουσίαση φορτώνεται. Παρακαλείστε να περιμένετε

Οπτικές ιδιότητες πετρογενετικών ορυκτών. 2 Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας - Κοιτασματολογίας Το Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας – Κοιτασματολογίας.

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Παρουσίαση με θέμα: "Οπτικές ιδιότητες πετρογενετικών ορυκτών. 2 Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας - Κοιτασματολογίας Το Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας – Κοιτασματολογίας."— Μεταγράφημα παρουσίασης:

1 Οπτικές ιδιότητες πετρογενετικών ορυκτών

2 2 Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας - Κοιτασματολογίας Το Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας – Κοιτασματολογίας διαθέτει διάφορους τύπους μικροσκοπίων, τα οποία χρησιμοποιούνται στην εκπαίδευση των σπουδαστών. Τα περισσότερα μικροσκόπια είναι εφοδιασμένα με τα απαραίτητα εξαρτήματα, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη μελέτη των διαφανών ορυκτών με διερχόμενο φως (πετρογραφικό μικροσκόπιο) και των αδιαφανών ορυκτών με ανακλώμενο φως (μεταλλογραφικό μικροσκόπιο). Το Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας – Κοιτασματολογίας διαθέτει διάφορους τύπους μικροσκοπίων, τα οποία χρησιμοποιούνται στην εκπαίδευση των σπουδαστών. Τα περισσότερα μικροσκόπια είναι εφοδιασμένα με τα απαραίτητα εξαρτήματα, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη μελέτη των διαφανών ορυκτών με διερχόμενο φως (πετρογραφικό μικροσκόπιο) και των αδιαφανών ορυκτών με ανακλώμενο φως (μεταλλογραφικό μικροσκόπιο).

3 3 Δομή του πετρογραφικού μικροσκοπίου Σχήμα 1

4 4 Περιγραφή Πολλά ορυκτά, και κυρίως, τα πετρογενετικά είναι διαφανή σε λεπτές τομές. Οι οπτικές ιδιότητες αυτών των ορυκτών μελετούνται στο πετρογραφικό μικροσκόπιο με διερχόμενο φως, σε λεπτές τομές, πάχους 0.02 – 0.03 mm. Το πετρογραφικό μικροσκόπιο (Σχ. 1) είναι ένα κοινό μικροσκόπιο το οποίο μετατρέπεται σε πολωτική συσκευή με την προσθήκη των δύο ουσιαστικών συστατικών του, του πολωτή κάτω από την τράπεζα του μικροσκοπίου και του αναλυτή στο σωλήνα του μικροσκοπίου μεταξύ αντικειμενικού και προσοφθάλμιου φακού.Σχ. 1 Ο αναλυτής κινείται σε ειδική ενσκαφή του σωλήνα και μπορεί να παρεμβληθεί στην πορεία των ακτίνων ή να απομακρυνθεί κατά βούληση. Η αντικειμενοφόρος τράπεζα του μικροσκοπίου είναι στρεπτή γύρω από τον οπτικό άξονα του μικροσκοπίου και διηρημένη σε 360°. Κάτω από την τράπεζα του μικροσκοπίου μπορεί να παρεμβληθεί με ένα μοχλό ένας συγκεντρωτικός φακός πολύ μικρής εστιακής απόστασης, ο οποίος μετατρέπει την παράλληλη δέσμη του φωτός που διέρχεται από τον πολωτή σε συγκλίνουσα κωνική (Σχ. 2).Σχ. 2

5 5 Περιγραφή Η κορυφή της συγκλίνουσας δέσμης βρίσκεται στο ύψος της λεπτής τομής (πετρογραφικό παρασκεύασμα). Ο προσοφθάλμιος φακός έχει ένα σταυρόνημα, του οποίου τα δύο νήματα έχουν τη διεύθυνση κατά την οποία γίνονται οι κραδάνσεις του φωτός στον πολωτή και τον αναλυτή. Σε ορισμένους προσοφθάλμιους, υπάρχει μικρομετρική κλίμακα για τη μέτρηση των διαστάσεων των κόκκων. Μεταξύ αναλυτή και προσοφθάλμιου φακού μπορεί να παρεμβληθεί με ένα μοχλό ένας απλός φακός, ο φακός Bertrand. Ο φακός Bertrand παρεμβάλλεται στην πορεία των ακτίνων μόνο όταν η παρατήρηση γίνεται με κωνική δέσμη φωτός. Ο φακός αυτός αποτελεί με τον προσοφθάλμιο σύνθετο μικροσκόπιο για τη μεγέθυνση των κωνοσκοπικών εικόνων.

6 6 Περιγραφή Ο σωλήνας του μικροσκοπίου έχει επάνω από τον αντικειμενικό φακό μια σχισμή υπό γωνία 45º ως προς τα νήματα του σταυρονήματος, στην οποία εισάγονται για ορισμένες μετρήσεις ειδικά διπλοθλαστικά πλακίδια που λέγονται αντισταθμιστές (Σχ. 3).Σχ. 3 Ο αντικειμενικός φακός συγκρατείται στο σωλήνα του μικροσκοπίου με ειδικό γωνιώδη μοχλό, ο οποίος επιτρέπει να τον αλλάζουμε εύκολα με άλλο. Στους περισσότερους τύπους μικροσκοπίων, οι αντικειμενικοί φακοί είναι προσαρμοσμένοι σε ειδικό ‘revolver’ (Σχ. 4). Με απλή περιστροφή του ‘revolver’, μπορούμε να παρεμβάλλουμε στην πορεία των ακτίνων τον αντικειμενικό φακό με την επιθυμητή μεγέθυνση. Κάθε αντικειμενικός φακός έχει στο μεταλλικό περίβλημα δύο κοχλίες μικρού βήματος, με τους οποίους γίνεται η κέντρωση, ώστε το κέντρο του φακού να συμπίπτει με τον άξονα του μικροσκοπίου.Σχ. 4

7 7 Σύστημα συμπυκνωτή πολωτικού μικροσκοπίου Σχήμα 2

8 8 Αντισταθμιστές Σχήμα 3 (α). Πλακίδιο γύψου ή λ. Αποτελείται συνήθως από ένα πλακίδιο γύψου συγκεκριμένου πάχους που επιφέρει σταθερή διαφορά πορείας ενός μήκους κύματος – περίπου 550nm – παράγοντας, έτσι, το ερυθρό χρώμα πρώτης τάξης. (β). Πλακίδιο μαρμαρυγία ή λ/4. Αποτελείται συνήθως από ένα πλακίδιο μοσχοβίτη συγκεκριμένου πάχους που επιφέρει σταθερή διαφορά πορείας ενός τετάρτου μήκους κύματος λ/4 – περίπου 140nm – παράγοντας, έτσι, το γκρίζο χρώμα πρώτης τάξης. (γ). Στρεπτός αντισταθμιστής Berek. Αποτελείται από ένα πλακίδιο ασβεστίτη που στρέφεται γύρω από ένα οριζόντιο άξονα, μεταβάλλοντας, έτσι, τη διπλοθλαστικότητά του, και κατ’επέκταση τη διαφορά πορείας που επιφέρει. Προσδιορίζουμε ακριβώς τη διπλοθλαστικότητα του εξεταζόμενου ορυκτού. (δ). Σφήνα χαλαζία. Αποτελείται από ένα σφηνοειδές πλακίδιο χαλαζία που, λόγω μεταβαλλόμενου πάχους, επιφέρει μεταβαλλόμενη διαφορά πορείας από 0 έως 4λ, παράγοντας χρώματα πόλωσης μέχρι τέταρτης τάξης.

9 9 Σύστημα αντικειμενικών φακών Σχήμα 4 Ειδική κλίμακα για την μέτρηση υποδιαιρέσεων μιας κλίμακας

10 10 Ρύθμιση του μικροσκοπίου Ρύθμιση φωτισμού του οπτικού πεδίου (κέντρωση του συγκεντρωτικού φακού) Ρύθμιση φωτισμού του οπτικού πεδίου (κέντρωση του συγκεντρωτικού φακού) Κέντρωση του αντικειμενικού φακού

11 11 Ρύθμιση φωτισμού του οπτικού πεδίου Ρύθμιση φωτισμού του οπτικού πεδίου Πριν από οποιαδήποτε χρήση του μικροσκοπίου πρέπει να ελεγχθεί εάν το οπτικό πεδίο φωτίζεται ομοιόμορφα. Εάν δεν συμβαίνει αυτό, πρέπει να κεντρωθεί ο συγκεντρωτικός φακός που βρίσκεται κάτω από την τράπεζα του μικροσκοπίου. Η διαδικασία που ακολουθείται είναι η εξής: 1. Κλείνουμε το διάφραγμα που βρίσκεται στη βάση του μικροσκοπίου. 2. Παρεμβάλλουμε τον συγκεντρωτικό φακό στην πορεία των ακτίνων. 3. Με μικρές κινήσεις του συγκεντρωτικού φακού προς τα επάνω ή προς τα κάτω, εστιάζουμε το περίγραμμα του κύκλου. 4. Εάν ο φωτεινός κύκλος δεν βρίσκεται στο κέντρο του οπτικού πεδίου, μετακινούμε τον συγκεντρωτικό φακό με τους δύο κοχλίες, ώστε ο φωτεινός κύκλος να βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του οπτικού πεδίου. 5. Ανοίγουμε το διάφραγμα και απομακρύνουμε τον συγκεντρωτικό φακό από την πορεία των ακτίνων.

12 12 Ρύθμιση φωτισμού του οπτικού πεδίου (κέντρωση του συγκεντρωτικού φακού) a. a.Περίπτωση στην οποία το οπτικό πεδίο δεν φωτίζεται ομοιόμορφα. Ο φωτεινός κύκλος που σχηματίζεται με την παρεμβολή του συγκεντρωτικού φακού δεν βρίσκεται στο κέντρο του οπτικού πεδίου. b. b.Εστιάζουμε το φωτεινό κύκλο με μικρή ανύψωση ή με κατέβασμα του συμπυκνωτή. c-d. Με τη βοήθεια των δύο κοχλίων μετατοπίζουμε το φωτεινό κύκλο στο κέντρο του οπτικού πεδίου. e-f. Ανοίγουμε το διάφραγμα.

13 13 Κέντρωση του αντικειμενικού φακού Κέντρωση του αντικειμενικού φακού Ένα αντικείμενο που βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του σταυρονήματος πρέπει, με στροφή της τράπεζας, να παραμένει στο κέντρο. Εάν δεν συμβαίνει αυτό, πρέπει να κεντρωθεί ο αντικειμενικός φακός. Η διαδικασία κέντρωσης των αντικειμενικών φακών είναι η ακόλουθη: 1. Τοποθετούμε ένα μικρό κόκκο ορυκτού στο κέντρο του σταυρονήματος (a). Με στροφή της τράπεζας, ο κόκκος διαγράφει ένα κύκλο (b).

14 Με τη βοήθεια των κοχλίων που βρίσκονται στο ‘revolver’ των αντικειμενικών φακών, μετατοπίζουμε τον κόκκο στο κέντρο του κύκλου που διέγραψε. Αυτό συμβαίνει όταν φέρουμε τον κόκκο από την πλέον απομακρυσμένη θέση του κατά το ήμισυ της απόστασης Χ-Μ προς το Μ (c) Μετακινώντας τη λεπτή τομή στην τράπεζα του μικροσκοπίου, φέρουμε τον κόκκο στο κέντρο του σταυρονήματος. Εάν με στροφή της τράπεζας ο κόκκος παραμείνει στο κέντρο, σημαίνει ότι ο άξονας του φακού ταυτίζεται με τον άξονα του σωλήνα του μικροσκοπίου (d). Αν δεν συμβαίνει αυτό, επαναλαμβάνουμε τη διαδικασία κέντρωσης, μέχρις ότου ο κόκκος με στροφή της τράπεζας παραμένει στο κέντρο του οπτικού πεδίου.

15 15 Φυσικές και οπτικές ιδιότητες των διάφανων ορυκτών σε λεπτές τομές Τα ορυκτά μελετώνται με πολωτικό μικροσκόπιο, είτε σε λεπτές τομές είτε σε στιλπνές τομές. Σε λεπτές τομές, πάχους mm εξετάζονται με διερχόμενο φως τα διαφανή ορυκτά, στα οποία περιλαμβάνονται τα περισσότερα βιομηχανικά και πετρογενετικά ορυκτά. Τα μεταλλικά ορυκτά, τα οποία για το προαναφερόμενο πάχος δεν επιτρέπουν το φως να περάσει από αυτά, εξετάζονται σε στιλπνές τομές με ανακλώμενο φως.

16 16 Κατασκευή των λεπτών τομών Η κατασκευή των λεπτών τομών γίνεται από ειδικά εκπαιδευμένο τεχνικό προσωπικό. Σε γενικές γραμμές, περιλαμβάνει τα εξής: - Κοπή του δείγματος σε πλακίδιο ορθογωνίου σχήματος διαστάσεων 2Χ4 cm, - Στερεοποίηση του πλακιδίου σε γυάλινη πλάκα ( αντικειμενοφόρος πλάκα ) με ρητίνη, - Λείανση του πλακιδίου μέχρις ότου αποκτήσει το επιθυμητό πάχος των 0.02 – 0.03 mm, και - Κάλυψη του παρασκευάσματος με λεπτό γυάλινο πλακίδιο ( καλυπτρίδα ) με τη βοήθεια ρητίνης.

17 17 Ορθοσκοπική εξέταση Ορθοσκοπική εξέταση Εξέταση μόνο με τον πολωτή Εξέταση με διασταυρωμένα Nicols (πολωτής και αναλυτής να παρεμβάλλονται στην πορεία του φωτός) ΕΞΕΤΑΣΗ ΛΕΠΤΩΝ ΤΟΜΩΝ Η εξέταση των λεπτών τομών γίνεται με παράλληλη δέσμη φωτός ( ορθοσκοπική εξέταση ) και με κωνική δέσμη ( κωνοσκοπική εξέταση ). ορθοσκοπική εξέταση κωνοσκοπική εξέταση

18 18 Εξέταση μόνο με τον πολωτή Εξέταση μόνο με τον πολωτή Στην ορθοσκοπική εξέταση, χωρίς την παρεμβολή του αναλυτή στην πορεία των ακτίνων, παρατηρούμε τις παρακάτω ιδιότητες: 1. Διαφάνεια Διαφάνεια 2. Σχήμα της τομής Σχήμα της τομής 3. Σχισμός Σχισμός 4. Χρώμα Χρώμα 5. Πλεοχρωισμός Πλεοχρωισμός 6. Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης 7. Εξαλλοιώσεις Εξαλλοιώσεις

19 19 Διαφάνεια Τα ορυκτά τα οποία, λόγω έντονης απορρόφησης του φωτός, παρουσιάζονται στη λεπτή τομή (χωρίς την παρεμβολή του αναλυτή) μαύρα χαρακτηρίζονται ως αδιαφανή. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν τα περισσότερα ορυκτά των μεταλλευμάτων, όπως επίσης ο γραφίτης, και γενικά, τα υλικά των ανθράκων.

20 20 Σχήμα της τομής (i) Σχήμα της τομής (i) Εάν ο κρύσταλλος ήταν ιδιόμορφος, δηλαδή είχε αναπτύξει τις κρυσταλλικές του έδρες, η τομή του κρυσταλλικού πολυέδρου θα έχει ευθύγραμμο σχήμα, του οποίου οι περατωτικές γραμμές, συνήθως, συμπίπτουν με βασικές κρυσταλλογραφικές κατευθύνσεις. Δεδομένου ότι οι έδρες που αναπτύσσονται, συνήθως, είναι εκείνες του θεμελιώδους σχήματος, δηλαδή οι (100), (010), (001), συχνά οι περατωτικές γραμμές της τομής δείχνουν τη διεύθυνση των κρυσταλλογραφικών αξόνων.

21 21 Σχήμα της τομής (ii) Με την τράπεζα του μικροσκοπίου μπορούμε να μετρήσουμε με ικανοποιητική ακρίβεια τις γωνίες που σχηματίζουν οι περατωτικές γραμμές δύο εδρών στην τομή. Φέρνουμε την κορυφή της γωνίας που πρόκειται να μετρήσουμε στο κέντρο του σταυρονήματος και ταυτίζουμε διαδοχικά, με στροφή της τράπεζας, τις δύο πλευρές της γωνίας με το ένα από τα νήματα του σταυρονήματος. Η διαφορά των δύο αναγνώσεων στη γωνιομετρημένη τράπεζα δίνει την τιμή της γωνίας.

22 22 Σχήμα της τομής (iii) Το σχήμα της τομής ενός ορυκτού που ανέπτυξε κρυσταλλικό σχήμα προκαθορίζεται από το κρυσταλλικό σύστημα και από τον προσανατολισμό της τομής του. Άμορφα υλικά όπως το γυαλί ή ο οπάλιος δεν παρουσιάζουν χαρακτηριστικό σχήμα. Ορυκτά του κυβικού συστήματος δίνουν τομές ισομετρικές, τριγωνικές, τετραγωνικές, εξαγωνικές ή ακόμη και οκταγωνικές ( Σχ. 5Α ). Ορυκτά του τετραγωνικού, τριγωνικού και εξαγωνικού συστήματος δίνουν κατά μήκος του κρυσταλλογραφικού άξονα c, τομές τετραγώνου, τριγώνου, εξαγώνου ή οκταγώνου ( Σχ. 5.Β-Δ ). Σχ. 5Α Σχ. 5.Β-Δ

23 23 Σχήμα της τομής (iv) Τα ορυκτά του ρομβικού, μονοκλινούς και τρικλινούς συστήματος (εάν δεν έχουν αναπτυχθεί με αλλοτριόμορφο – κοκκώδες σχήμα) εμφανίζουν τομές πρισματικές ή πλακώδεις. Στους κρυστάλλους του ρομβικού συστήματος, οι τομές που είναι παράλληλες προς τον κρυσταλλογραφικό άξονα c είναι συνήθως επιμήκεις πρισματικές, ενώ στο μονοκλινές και τρικλινές σύστημα πλακώδεις. Τομές κάθετες προς τον άξονα c έχουν, όχι σπάνια, περίγραμμα με τέσσερις, έξι ή ακόμη και οκτώ πλευρές. ( Σχ. 5. Ε-Η ). Σχ. 5. Ε-Η

24 24 Σχήμα της τομής (v) Χαρακτηριστικές τομές ιδιόμορφων ορυκτών Α. Τομές ισότροπων κρυστάλλων (κυβικού συστήματος). Β-Δ. Τομές μοναξόνων κρυστάλλων (τετραγωνικού, τριγωνικού και εξαγωνικού συστήματος). Ζ-Η. Τομές διαξόνων κρυστάλλων (ρομβικού, μονοκλινούς και τρικλινούς συστήματος). ΑΒ ΓΔ ΕΖΗ Σχήμα 5

25 25 Σχισμός (i) Σχισμός (i) Ο σχισμός ενός ορυκτού εμφανίζεται με μορφή παράλληλων γραμμών. Όταν οι γραμμές του σχισμού είναι ευδιάκριτες και διαπερνούν όλη την τομή του ορυκτού, ο σχισμός χαρακτηρίζεται ως τέλειος. Οι μαρμαρυγίες π.χ. παρουσιάζουν τέλειο σχισμό ( Σχ. 6α ). Όταν στην τομή του ορυκτού οι γραμμές του σχισμού διακόπτωνται, ο σχισμός χαρακτηρίζεται ως σαφής π.χ. σχισμός των αμφιβόλων ( Σχ. 6β ). Ασαφής χαρακτηρίζεται ο σχισμός όταν οι γραμμές ακολουθούν περίπου μία κατεύθυνση, αλλά δεν είναι εντελώς ευθείες π.χ. σχισμός του ολιβίνη ή του γρανάτη ( Σχ. 6γ ). Ο αριθμός των γραμμών δεν παίζει κανένα ρόλο στην αξιολόγηση της ποιότητας του σχισμού. Σχ. 6α Σχ. 6β Σχ. 6γ

26 26 Σχισμός (ii) Σχ. 6αΣχ. 6α. Τέλειος σχισμός σε μαρμαρυγίες. Σχ. 6βΣχ. 6β. Σαφής σχισμός σε αμφιβόλους. Σχ. 6γΣχ. 6γ. Ασαφής σχισμός σε ολιβίνη. Ολιβίνης Μοσχοβίτης Βιοτίτης Κεροστίλβη

27 27 Σχισμός (iii) Εάν η τομή ενός ορυκτού έχει δύο κατευθύνσεις σχισμού, μετρούμε τη γωνία που σχηματίζουν. Η γωνία αυτή συχνά αποτελεί βασικό διαγνωστικό στοιχείο ενός ορυκτού. Έτσι, π.χ. η διάκριση μεταξύ των δύο ομάδων των ορυκτών της ομάδας των πυροξένων και της ομάδας των αμφιβόλων γίνεται αμέσως από τη γωνία του σχισμού. Στους αμφιβόλους η γωνία σχισμού είναι 124  ή 56  και στους πυροξένους 87 . Κατά τη μέτρηση της γωνίας σχισμού πρέπει να λαμβάνεται υπόψην ότι η τιμή της θα παρουσιάζει διαφορές, ανάλογα με τον κρυσταλλογραφικό προσανατολισμό της τομής. Σε πολλά άχρωμα ορυκτά, ο σχισμός γίνεται ορατός όταν η εστίαση δεν είναι τέλεια και το διάφραγμα σχετικά κλειστό. 124° Γωνία σχισμού σε αμφιβόλους. Γωνία σχισμού σε πυροξένους.

28 28 Σχισμός (iv) Σχισμός στην κεροστίλβη (αμφίβολος) Σχισμός σε μία διεύθυνση Μαρμαρυγίες – βιοτίτης και μοσχοβίτης Σχισμός σε δύο διευθύνσεις, σε ορθές γωνίες Ορθόκλαστο Σχισμός σε τρεις διευθύνσεις, σε ορθές γωνίες Αλίτης, γαληνίτης Σχισμός σε τρεις διευθύνσεις, όχι σε ορθές γωνίες Ασβεστίτης, δολομίτης Σχισμός σε τέσσερις διευθύνσεις Φθορίτης, διαμάντι

29 29 Σχισμός (v) Όταν τα σχισμογενή επίπεδα είναι παράλληλα προς βασικές έδρες, οι σχισμογενείς γραμμές συμπίπτουν με κάποια κατεύθυνση κρυσταλλογραφικών αξόνων και αποτελούν ένα μέσο κρυσταλλογραφικού προσανατολισμού σε τομές ορυκτών που δεν έχουν αναπτύξει το χαρακτηριστικό τους σχήμα. Εάν π.χ. έχουμε μια τομή πυροξένου στην οποία εμφανίζεται σχισμός σε μία μόνο κατεύθυνση, η τομή του ορυκτού θα είναι παράλληλη προς τον κρυσταλλογραφικό άξονα c ή θα σχηματίζει μικρή γωνία με τον c. Εάν στην τομή αναγνωρίζονται δύο κατευθύνσεις σχισμού και οι σχισμογενείς γραμμές τέμνονται με γωνία περίπου 90 , η τομή του πυρόξενου είναι κάθετη ή περίπου κάθετη προς τον κρυσταλλογραφικό άξονα c.

30 30 Χρώμα (i) Χρώμα (i) Τα ορυκτά εμφανίζονται σε λεπτές τομές άχρωμα ή χρωματισμένα. Στα ιδιοχρωματικά ορυκτά, το χρώμα αποτελεί ουσιώδες μικροσκοπικό γνώρισμα. Τυπικά ιδιοχρωματικά ορυκτά είναι το ρουτίλιο, οι αμφίβολοι, ο βιοτίτης, οι χλωρίτες, ο τουρμαλίνης, κ.ά. Σε ορισμένα ορυκτά παρατηρείται ζωνώδης ή ακανόνιστη (υπό μορφή έγχρωμων κηλίδων) αλλαγή στο χρώμα, όπως π.χ. οι καφετίζουσες ζώνες στον Ti-ούχο αυγίτη ή οι μπλε κηλίδες στο κορούνδιο ή στον κυανίτη. Η ζώνωση αυτή οφείλεται σε ανομοιογενή μειξιμότητα των συστατικών που προσδιορίζουν το χρώμα στον κρύσταλλο.

31 31 Χρώμα (ii) Το χρώμα με το οποίο εμφανίζονται τα διάφορα διαφανή σώματα είναι αποτέλεσμα της διαφορετικής απορρόφησης που υφίστανται από αυτά οι ακτίνες που περιέχονται στο λευκό φως. Σε οπτικά ισότροπα σώματα (άμορφα υλικά ή κρύσταλλοι του κυβικού συστήματος), η απορρόφηση είναι ποιοτικά και ποσοτικά η ίδια σε όλες τις διευθύνσεις. Τα σώματα αυτά παρουσιάζουν το ίδιο χρώμα ανεξάρτητα από τη διεύθυνση από την οποία θα περάσει το φως. Αν όμως το σώμα είναι οπτικά ανισότροπο, είναι δυνατό η απορρόφηση να είναι διαφορετική για ακτίνες που κραδαίνονται σε διαφορετικές κατευθύνσεις.

32 32 Πλεοχρωισμός (i) Πλεοχρωισμός (i) Σε κάθε τομή διπλοθλαστικού κρυστάλλου υπάρχουν δύο κατευθύνσεις κάθετες μεταξύ τους, παράλληλα προς τις οποίες κραδαίνονται οι δύο ακτίνες που προκύπτουν από την διπλή διάθλαση. Εάν με στροφή της τράπεζας κατά 90 , φέρουμε διαδοχικά τις δύο διευθύνσεις κράδανσης της τομής παράλληλα προς το επίπεδο κράδανσης του πολωτή, θα έχουμε στις δύο αυτές θέσεις διαφορετικό βαθμό απορρόφησης, και επομένως, η τομή θα εμφανίζει διαφορετικά χρώματα.

33 33 Πλεοχρωισμός (ii) Το φαινόμενο αυτό, όπου ένα ορυκτό με στροφή της τράπεζας του μικροσκοπίου αλλάζει το χρώμα ή την ένταση του χρώματος, ονομάζεται πλεοχρωισμός. Σε μια τομή ανισότροπου ορυκτού, ο πλεοχρωισμός μπορεί να είναι πολύ ασθενής έως πολύ έντονος. Στην πρώτη περίπτωση, είναι δυνατό ακόμη και να μη μπορεί να προσδιορισθεί με το μάτι. Επίσης, ο πλεοχρωισμός γίνεται περισσότερο ασθενής όσο μικρότερο είναι το πάχος της λεπτής τομής. Ο πλεοχρωισμός αποτελεί βασικό διαγνωστικό κριτήριο για τον προσδιορισμό των ορυκτών στο μικροσκόπιο.

34 34 Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης (i) Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης (i) Εάν ένα σώμα περιβάλλεται από υλικό που έχει το ίδιο χρώμα και τον ίδιο δείκτη διάθλασης, το σώμα δεν διακρίνεται από το υλικό που το περιβάλλει, εφ’όσον, από οπτική άποψη, αποτελεί συνέχειά του. Εάν όμως ο δείκτης διάθλασης του περιβάλλοντος είναι διαφορετικός, διαθλώνται οι φωτεινές ακτίνες στην επιφάνεια του σώματος και τα περατωτικά του όρια διακρίνονται σαφώς από το μέσο που το περιβάλλει. Με την παρατήρηση αυτή μπορούμε να εκτιμήσουμε, κατά προσέγγιση, το δείκτη διάθλασης των ορυκτών σε λεπτές τομές πετρωμάτων.

35 35 Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης (ii) Οι λεπτές τομές είναι πλακίδια πάχους 0,02 – 0,03 mm, τα οποία έχουν κολληθεί σε γυάλινη πλάκα (αντικειμενοφόρο) με βάλσαμο του Καναδά ή κάποια άλλη συνθετική ρητίνη και καλύπτονται από επάνω με συνδετικό μέσο, επίσης ρητίνη, με λεπτό γυάλινο πλακίδιο (καλυπτρίδα). Ορυκτά όπως ο χαλαζίας, των οποίων ο δείκτης διάθλασης (δ.δ.) είναι περίπου ο ίδιος με τον δ.δ. της ρητίνης δεν παρουσιάζουν ευδιάκριτα περατωτικά όρια, ενώ ορυκτά με μεγάλη διαφορά δ.δ. από το δ.δ. της ρητίνης παρουσιάζουν έντονα περατωτικά όρια.

36 36 Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης (iii) Εάν ένα ορυκτό έχει υψηλότερο δείκτη διάθλασης από τα ορυκτά που το περιβάλλουν, εμφανίζεται σε σχέση με το περιβάλλον του ελαφρά υπερυψωμένο, δηλαδή παρουσιάζει θετικό ανάγλυφο ( Σχ. 7a ). Εάν το ορυκτό έχει μικρότερο δείκτη διάθλασης, δείχνει να βρίσκεται βαθύτερα σε σχέση με το περιβάλλον, δηλαδή παρουσιάζει αρνητικό ανάγλυφο ( Σχ. 7b ). Στη μικροσκοπική εικόνα δίνεται, επίσης, η εντύπωση, ορισμένα ορυκτά να παρουσιάζονται υπερυψωμένα και άλλα βαθύτερα, ενώ όλα βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Σχ. 7. Ορυκτό με θετικό ( a ) ή αρνητικό ( b ) ανάγλυφο σε σχέση με τα γειτονικά ορυκτά ή του μέσου κατάδυσης (ρητίνη).

37 37 Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης με βάση το ανάγλυφο που παρουσιάζουν τα σπουδαιότερα πετρογενετικά ορυκτά. Αρνητικό ανάγλυφο Κανένα ανάγλυφο Μέτριο θετικό ανάγλυφο Έντονο θετικό ανάγλυφο Πολύ έντονο θετικό ανάγλυφο n <1,551,55-1,601,60-1,701,70-1,80>1,80 Παραδείγματα Νεφελίνης Ζεόλιθοι Φθορίτης Χαλαζίας Άστριοι Απατίτης Μαρμαρυγίες Ανθρακικά ορυκτά Πυρόξενοι Αμφίβολοι Ολιβίνης Γρανάτης Ζιρκόνιο Ρουτίλιο Τιτανίτης Η εκτίμηση του αναγλύφου (δηλ. του δείκτη διάθλασης) αποτελεί ένα από τα βασικά διαγνωστικά κριτήρια για τον προσδιορισμό των ορυκτών. Με βάση τον παραπάνω πίνακα, διακρίνονται πέντε διαβαθμίσεις αναγλύφου.

38 38 Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης (iv) Όσο μεγαλύτερος είναι ο δείκτης διάθλασης ενός ορυκτού σε σχέση με εκείνο των ορυκτών που το περιβάλλουν, τόσο εντονότερα εμφανίζεται το περίγραμμά του. Στα όρια δύο κόκκων παρουσιάζεται μια φωτεινή γραμμή, που ονομάζεται γραμμή Becke. Αναγνωρίζεται ευκολότερα με αντικειμενικό φακό μεγάλης μεγέθυνσης (25Χ έως 50Χ), και με κλειστό το διάφραγμα της φωτεινής πηγής. Με μετακίνηση της τράπεζας του μικροσκοπίου, η γραμμή Becke μετατοπίζεται από το όριο των κόκκων προς το εσωτερικό του ενός από τους δύο. Συγκεκριμένα, όταν μετακινείται η τράπεζα προς τα κάτω, δηλαδή απομακρυνόμαστε από το υπό παρατήρηση αντικείμενο, η γραμμή Becke μετατοπίζεται προς το ορυκτό που έχει το μεγαλύτερο δείκτη διάθλασης ( Σχ. 8a ). Σχ. 8a

39 39 Εκτίμηση του δείκτη διάθλασης (v) Στην αντίθετη κίνηση της τράπεζας, η γραμμή Becke μετατοπίζεται προς το ορυκτό που έχει μικρότερο δείκτη διάθλασης ( Σχ. 8b ). Με την απλή αυτή διεργασία, μπορεί να εκτιμηθεί ο σχετικός δείκτης διάθλασης μεταξύ των ορυκτών και του μέσου κατάδυσης, που είναι η ρητίνη (n = 1,55). Εάν το υπό μελέτη ορυκτό βρίσκεται δίπλα σε άλλο με γνωστό δείκτη διάθλασης, μπορεί, με τή διεργασία αυτή, να εκτιμηθεί ο δείκτης διάθλασης με μεγαλύτερη ακρίβεια. Σχ. 8 Σχ. 8. Γραμμή Becke (σημειώνεται στικτή). a. a.Ορυκτό με υψηλότερο δείκτη διάθλασης από εκείνον του περιβάλλοντος. Με μετακίνηση της τράπεζας προς τα κάτω, η γραμμή μετατοπίζεται προς τα μέσα. b. b.Ορυκτό με χαμηλότερο δείκτη διάθλασης από εκείνο του περιβάλλοντος. Με μετακίνηση της τράπεζας προς τα κάτω, η γραμμή μετατοπίζεται προς τα έξω.

40 40 Εξαλλοιώσεις Ένα εξαλλοιωμένο ορυκτό στερείται συνήθως διαύγειας. Τα προϊόντα εξαλλοίωσης μπορεί να αναπτυχθούν κατά μήκος των επιπέδων σχισμού, κατά μήκος ρωγμών ή να είναι κατανεμημένα σε ολόκληρη την επιφάνεια της τομής του ορυκτού. Το είδος της εξαλλοίωσης συχνά διακρίνεται καλύτερα με διασταυρωμένα Nicols. Μεταξύ διασταυρωμένων Nicols, τα εξαλλοιωμένα ορυκτά δείχνουν, συνήθως, πόλωση συσσωματώματος, δηλαδή κατά θέσεις πολλά χρώματα πόλωσης, λόγω του ότι ο αρχικά ομοιογενής κρύσταλλος μετατράπηκε κατά την εξαλλοίωση σε υλικό που αποτελείται από πολυάριθμους μη προσανατολισμένους μικρούς κρυστάλλους.

41 41 Διάθλαση – Διπλή διάθλαση – Πόλωση (i) Οι οπτικές ιδιότητες των ορυκτών ερμηνεύονται, σε ικανοποιητικό βαθμό, με την κυματική θεωρία του φωτός. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, το φως διαδίδεται υπό μορφή εγκάρσιων κυμάτων, στα οποία η διεύθυνση κράδανσης είναι κάθετη προς την κατεύθυνση διάδοσης του φωτός. Στο φυσικό φως, η κράδανση γίνεται προς όλες τις δυνατές διευθύνσεις, κάθετα προς τη διεύθυνση διάδοσης του φωτός, ενώ στο ευθύγραμμα πολωμένο φως, η κράδανση γίνεται σε μία μόνο διεύθυνση. Σε ένα κύμα ( Σχ. 9 ), η απόσταση λ μεταξύ δύο διαδοχικών σημείων, τα οποία βρίσκονται στην ίδια φάση κράδανσης, ονομάζεται μήκος κύματος Α. Η ένταση της ακτινοβολίας είναι ανάλογη του τετραγώνου του πλάτους. Σχ. 9

42 42 Διάθλαση – Διπλή διάθλαση – Πόλωση (ii) Σχ. 9 Σχ. 9. Σχηματική παράσταση αρμονικής ταλάντωσης ενός εγκάρσιου κύματος με τα επίπεδα κράδανσης και πόλωσης αντίστοιχα. Η ταχύτητα διάδοσης ενός κύματος U είναι ίση με λ/Τ ή U=λ.ν, όπου λ είναι το μήκος κύματος της ακτινοβολίας, Τ η περίοδος, δηλαδή ο χρόνος που απαιτείται για μία πλήρη ταλάντωση και ν η συχνότητα, δηλαδή ο αριθμός των ταλαντώσεων στη μονάδα του χρόνου. Η ταχύτητα διάδοσης του φωτός μεταβάλλεται όταν αυτό μεταδίδεται από ένα μέσο σε άλλο.

43 43 Διάθλαση – Διπλή διάθλαση – Πόλωση (iii) Όταν το φως περάσει από τον αέρα σε οπτικά ισότροπα σώματα (κρύσταλλοι του κυβικού συστήματος ή άμορφα υλικά), θα υποστεί απλή διάθλαση, της οποίας ο δείκτης είναι αντιστρόφως ανάλογος της ταχύτητας με την οποία διανύει το φως το ισότροπο σώμα. Στην περίπτωση που το φως περάσει από ανισότροπα κρυσταλλικά σώματα, θα υποστεί διπλή διάθλαση, δηλαδή μία ακτίνα θα αναλυθεί σε δύο, οι οποίες έχουν διαφορετική ταχύτητα, και ως εκ τούτου, διαφορετικό δείκτη διάθλασης. Εκτός από τη διπλή διάθλαση, θα υποστεί και πόλωση. Τα επίπεδα κράδανσης των δύο πολωμένων ακτίνων που προκύπτουν από τη διπλή διάθλαση είναι κάθετα μεταξύ τους.

44 44 Διάθλαση – Διπλή διάθλαση – Πόλωση (iv) Δύο κύματα τα οποία κραδαίνονται στο ίδιο επίπεδο και έχουν το ίδιο μήκος κύματος μπορεί να υποστούν ενίσχυση, εξασθένηση ή και κατάσβεση. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται συμβολή. Το είδος της συμβολής εξαρτάται από τη διαφορά φάσεως (ή διαφορά πορείας) στην οποία βρίσκονται τα δύο κύματα. Εάν η διαφορά πορείας είναι ίση με ακέραιο αριθμό μηκών κύματος (1λ, 2λ, κ.λ.π.) επιτυγχάνεται η μέγιστη ενίσχυση ( Σχ. 10α ). Το πλάτος του κύματος είναι ίσο με το άθροισμα των ανυσμάτων πλάτους των δύο κυμάτων. Εάν η διαφορά πορείας είναι ίση με 1/2λ, 3/2λ, 5/2λ, κ.λ.π., τότε η συμβολή τους δίνει κύμα πλάτους μηδέν έντασης και επέρχεται κατάσβεση ( Σχ. 10b ). Εάν η διαφορά πορείας δεν είναι ούτε ακέραιος αριθμός μηκών κύματος ούτε ακέραιος συν μισό μήκος κύματος, τότε το πλάτος του κύματος που θα προκύψει από τη συμβολή μπορεί να είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από εκείνο των δύο κυμάτων που συμβάλλουν ( Σχ. 10c ). Σχ. 10α Σχ. 10b Σχ. 10c

45 45 Διάθλαση – Διπλή διάθλαση – Πόλωση (v) Σχ. 10 Σχ. 10. Συμβολή δύο κυμάτων που κραδαίνονται στο ίδιο επίπεδο. a. a.Διαφορά πορείας 0, 1, 2λ, κλπ. b. b.Διαφορά πορείας 1/2λ, 3/2λ, κλπ. c. c.Διαφορά πορείας 1/4λ, 3/4λ, κλπ.

46 46 Εξέταση με διασταυρωμένα Nicols Εξέταση με διασταυρωμένα Nicols Στην ορθοσκοπική εξέταση, με τον αναλυτή να παρεμβάλλεται στην πορεία των ακτίνων, παρατηρούμε τις εξής ιδιότητες: 1. Ισοτροπία - Ανισοτροπία Ισοτροπία - Ανισοτροπία 2. Ορθή και πλάγια κατάσβεση Ορθή και πλάγια κατάσβεση 3. Χρώμα πόλωσης της τομής Χρώμα πόλωσης της τομής 4. Προσδιορισμός του nα’και nγ’ με τη βοήθεια αντισταθμιστών Προσδιορισμός του nα’και nγ’ με τη βοήθεια αντισταθμιστών 5. Επιμήκυνση Επιμήκυνση 6. Διδυμία – πολυδυμία Διδυμία – πολυδυμία 7. Ζωνώδης δομή Ζωνώδης δομή

47 47 Ισοτροπία – Ανισοτροπία (i) Ισοτροπία – Ανισοτροπία (i) Εάν παρεμβάλλουμε στο μικροσκόπιο τον αναλυτή σε διασταύρωση με τον πολωτή, το οπτικό πεδίο του μικροσκοπίου θα γίνει σκοτεινό, διότι οι κραδάνσεις που διέρχονται από τον πολωτή δεν διέρχονται από τον αναλυτή. Με τη διάταξη αυτή, αν τοποθετήσουμε πάνω στην τράπεζα του μικροσκοπίου τομή οπτικά ισότροπη (δηλαδή, τομή άμορφου σώματος ή κρύσταλλου του κυβικού συστήματος ή τομή κάθετη προς οπτικό άξονα ανισότροπου κρυστάλλου ), το πεδίο εξακολουθεί να παραμένει σκοτεινό, ακόμη και όταν στρέφουμε την τράπεζα.

48 48 Ισοτροπία – Ανισοτροπία (ii) Εάν παρεμβληθεί μεταξύ διασταυρωμένων Nicols τομή ενός διαφανούς ανισότροπου ορυκτού, το φως που θα διέλθει από τον πολωτή στη λεπτή τομή θα υποστεί διπλή διάθλαση. Οι δύο ακτίνες που θα προκύψουν θα έχουν διαφορετικό δείκτη διάθλασης (nα’και nγ’) και θα κραδαίνονται κάθετα μεταξύ τους. Εάν οι δύο διευθύνσεις κράδανσης της τομής βρίσκονται υπό γωνία ως προς τις διευθύνσεις κράδανσης του πολωτή (Ρ-Ρ) και αναλυτή (Α-Α), η τομή θα εμφανιστεί χρωματισμένη ( Σχ. 11α ). Σχ. 11α Οι δύο ακτίνες που διαπερνούν την τομή εξέρχονται από αυτή με διαφορά φάσης. Στη συνέχεια, φέρονται στο επίπεδο κράδανσης του αναλυτή και συμβάλλουν. Το αποτέλεσμα της συμβολής εξαρτάται από τη διαφορά πορείας των δύο ακτίνων. Όταν οι διευθύνσεις κράδανσης της τομής βρίσκονται υπό γωνία 45 , 135 , 225  και 315  ως προς τη διεύθυνση του αναλυτή, η συμβολή είναι η βέλτιστη.

49 49 Ισοτροπία – Ανισοτροπία (iii) Στις θέσεις αυτές επιτυγχάνεται η μέγιστη ενίσχυση (μέγιστη φωτεινότητα). Όταν οι διευθύνσεις κράδανσης της τομής είναι παράλληλες προς εκείνες του πολωτή και αναλυτή ( Σχ. 11b ) εξαφανίζεται το χρώμα της τομής και γίνεται σκοτεινή. Η θέση αυτή λέγεται θέση κατάσβεσης. Σχ. 11b Η κατάσβεση επαναλαμβάνεται με στροφή της τράπεζας κατά 90 , δηλαδή τέσσερις φορές σε μία πλήρη στροφή. Στις υπόλοιπες θέσεις, η τομή εμφανίζεται χρωματισμένη με το ίδιο χρώμα για όλες τις θέσεις, αλλά πάντοτε με μέγιστη φωτεινότητα στη θέση των 45 , 135 , 225  και 315 .

50 50 Θέση κατάσβεσης Ορισμένες τομές κρυστάλλων συχνά δεν παρουσιάζουν ομοιόμορφη κατάσβεση. Στις τομές αυτές, στη θέση κατάσβεσης ορισμένα τμήματα είναι σκοτεινά και ορισμένα ακόμη φωτεινά. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται κυματοειδής κατάσβεση και εμφανίζεται κυρίως σε κρυστάλλους χαλαζία που έχουν υποστεί τεκτονική παραμόρφωση. Σχ. 11. Διευθύνσεις κράδανσης (nα΄ και nγ΄) τομής ανισότροπου κρυστάλλου. Ρ-Ρ, Α-Α επίπεδα κράδανσης του πολωτή και αναλυτή αντίστοιχα. αα. Οι διευθύνσεις κράδανσης της τομής βρίσκονται σε διαγώνια θέση ως προς τα επίπεδα του πολωτή και αναλυτή. Θέση μέγιστης φωτεινότητας. ββ. Οι διευθύνσεις κράδανσης της τομής είναι παράλληλες προς τα επίπεδα του πολωτή και αναλυτή. Θέση κατάσβεσης.

51 51 Ορθή και πλάγια κατάσβεση (i) Ορθή και πλάγια κατάσβεση (i) Συγκρίνοντας τις διευθύνσεις κράδανσης της τομής, όταν αυτή είναι σε θέση κατάσβεσης, με εκείνες των κρυσταλλογραφικών αξόνων, που μας παρέχουν οι περατωτικές γραμμές ή οι γραμμές του σχισμού της τομής, διακρίνουμε δύο περιπτώσεις ( Σχ. 12 ): Σχ. 12 Α. Ταύτιση των διευθύνσεων κράδανσης με κρυσταλλογραφικούς άξονες. Η κατάσβεση λέγεται ορθή. Ορθή κατάσβεση εμφανίζεται στα συστήματα εξαγωνικό, τετραγωνικό, τριγωνικό και ρομβικό και στις τομές της ζώνης [010] του μονοκλινούς, δηλαδή στις τομές που είναι παράλληλες προς τον κρυσταλλογραφικό άξονα b.

52 52 Ορθή και πλάγια κατάσβεση (ii) Β. Οι διευθύνσεις κράδανσης της τομής δεν συμπίπτουν με εκείνες των κρυσταλλογραφικών αξόνων. Η κατάσβεση λέγεται πλάγια. Πλάγια κατάσβεση έχουν όλες οι τομές του μονοκλινούς συστήματος (εκτός από εκείνες της ζώνης [010]) και οι τομές του τρικλινούς. Η γωνία που σχηματίζεται μεταξύ μιας διεύθυνσης κράδανσης και του κρυσταλλογραφικού άξονα λέγεται γωνία κατάσβεσης. Μετριέται με την τράπεζα του μικροσκοπίου από τη διαφορά των δύο αναγνώσεων, της θέσης κατάσβεσης και της θέσης στην οποία έχουμε ταύτιση της διεύθυνσης του κρυσταλλογραφικού άξονα με ένα νήμα του σταυρονήματος. Η γωνία κατάσβεσης αποτελεί βασικό στοιχείο για τη διάγνωση ορισμένων ορυκτών.

53 53 Ορθή και πλάγια κατάσβεση (iii) Σχ. 12 Σχ. 12. Τομές ανισοτρόπων κρυστάλλων σε θέση κατάσβεσης. Οι διευθύνσεις κράδανσης ταυτίζονται με τα νήματα του σταυρονήματος. - Η τομή a παρουσιάζει ορθή κατάσβεση ως προς τη διεύθυνση του σχισμού και τα ίχνη των εδρών. - Η τομή b παρουσιάζει ορθή κατάσβεση ως προς το σχισμό και τα κατακόρυφα ίχνη των εδρών και πλάγια (συμμετρική) ως προς τα υπόλοιπα. - Η τομή c παρουσιάζει ορθή κατάσβεση ως προς το σχισμό και τα κατακόρυφα ίχνη των εδρών και πλάγια ως προς τα υπόλοιπα. - Η τομή d παρουσιάζει ορθή κατάσβεση ως προς τα κατακόρυφα και οριζόντια ίχνη των εδρών και πλάγια (συμμετρική) ως προς το σχισμό και τα υπόλοιπα ίχνη. - Η τομή e παρουσιάζει πλάγια κατάσβεση.

54 54 Χρώμα πόλωσης της τομής (i) Χρώμα πόλωσης της τομής (i) Όπως ήδη έχει αναφερθεί, μία διπλοθλαστική (ανισότροπη) τομή μεταξύ διασταυρωμένων Nicols, όταν δεν είναι σε θέση κατάσβεσης, παρουσιάζεται χρωματισμένη. Το χρώμα αυτό ονομάζεται χρώμα πόλωσης της τομής και εξαρτάται από το πάχος της τομής και τη διπλοθλαστικότητα της τομής. Η διπλοθλαστικότητα της τομής εξαρτάται από τον προσανατολισμό της τομής ως προς τους κρυσταλλογραφικούς άξονες και τη διπλοθλαστικότητα του κρυστάλλου. Ο μηχανισμός γένεσης του χρώματος πόλωσης σε διπλοθλαστικές τομές αναπτύσσεται αναλυτικά σε εγχειρίδια της οπτικής κρυσταλλογραφίας.

55 55 Χρώμα πόλωσης της τομής (ii) Τομές ενός ορισμένου ορυκτού με το ίδιο πάχος, αλλά με διαφορετικό προσανατολισμό του επιπέδου τους ως προς τους κρυσταλλογραφικούς άξονες, δίνουν διαφορετικά χρώματα πόλωσης, διότι διαφέρει η τιμή της διπλοθλαστικότητάς τους, η οποία εξαρτάται από τη θέση του επιπέδου της τομής ως προς το ελλειψοειδές των δεικτών διάθλασης του ορυκτού. Παραδείγματα ελλειψοειδών εκ περιστροφής, που χαρακτηρίζουν την επιφάνεια των δεικτών διάθλασης των μοναξονικών κρυστάλλων. Α. θετικός μονάξονας, Β. αρνητικός μονάξονας.

56 56 Χρώμα πόλωσης της τομής (iii) Για τομή κάθετη προς οπτικό άξονα, η διπλοθλαστικότητα (n2 – n1) είναι 0. Η τομή αυτή είναι σκοτεινή. Τη μέγιστη διπλοθλαστικότητα, και κατ’ επέκταση το ανώτερο για το ορυκτό χρώμα πόλωσης, έχουν τομές που είναι παράλληλες προς το επίπεδο nγ, nα του ελλειψοειδούς. Παράδειγμα τριαξονικού ελλειψοειδούς που χαρακτηρίζει κρυστάλλους του ρομβικού, μονοκλινούς, τρικλινούς συστήματος.

57 57 Χρώμα πόλωσης της τομής (iv) Σε μια λεπτή τομή πετρώματος υπάρχουν, συνήθως, πολλοί κρύσταλλοι του ίδιου ορυκτού με διαφορετικό κρυσταλλογραφικό προσανατολισμό. Οι τομές του ορυκτού με τα υψηλότερα χρώματα πόλωσης (τα χρώματα πόλωσης δίδονται στην κλίμακα Michel – Levy), ανταποκρίνονται συνήθως σε επίπεδα με τη μέγιστη διπλοθλαστικότητα. Το χρώμα των τομών αυτών αποτελεί χρήσιμο στοιχείο για τη διάγνωση των ορυκτών. Το χρώμα πόλωσης αποτελεί χρήσιμο στοιχείο για τον προσδιορισμό της τιμής της διπλοθλαστικότητας. Προσδιορίζεται κατά προσέγγιση με την κλίμακα Michel – Levy, στην οποία απεικονίζονται τα χρώματα συμβολής. Διπλοθλαστικότητα Πάχος λεπτής τομής σε mm Διαφορά πορείας

58 58 Προσδιορισμός του nα΄και nγ΄με τη βοήθεια αντισταθμιστών (i) Προσδιορισμός του nα΄και nγ΄με τη βοήθεια αντισταθμιστών (i) Οι αντισταθμιστές είναι πλακίδια διπλοθλαστικών κρυστάλλων, τα οποία όταν παρεμβάλλονται μεταξύ διασταυρωμένων Nicols και με τις διευθύνσεις κράδανσης υπό γωνία 45  ως προς τα επίπεδα του πολωτή και του αναλυτή δίνουν στο φως που διέρχεται από αυτά μια ορισμένη διαφορά πορείας. Διακρίνονται σε αντισταθμιστές με σταθερή διαφορά πορείας και σε αντισταθμιστές με διαφορά πορείας που μπορεί να ρυθμιστεί κατά βούληση. Στην πρώτη κατηγορία ανήκει το πλακίδιο της γύψου, το οποίο δίνει ως χρώμα πόλωσης το ερυθρό 1ης τάξης στην κλίμακα Michel – Levy. Είναι στερεωμένο σε διάτρητο μεταλλικό πλακίδιο σχήματος ορθογωνίου ( Σχ. 13 ). Μπαίνει σε ειδική σχισμή στο σωλήνα του μικροσκοπίου, η οποία βρίσκεται πάνω από τον αντικειμενικό φακό και κάτω από τη θέση του αναλυτή. Σχ. 13

59 59 Προσδιορισμός του nα΄και nγ΄με τη βοήθεια αντισταθμιστών (ii) Σχ. 13 Σχ. 13. Αντισταθμιστής με πλακίδιο γύψου, στον οποίο σημειώνονται οι διευθύνσεις κράδανσης των ακτίνων με το μικρότερο δείκτη διάθλασης (nα) και το μεγαλύτερο δείκτη διάθλασης (nγ). Με τη βοήθεια του πλακιδίου της γύψου, μπορούμε να προσδιορίσουμε σε ποιά από τις δύο διευθύνσεις κράδανσης της τομής που εξετάζουμε αντιστοιχεί ο μεγαλύτερος δείκτης διάθλασης (nγ΄) και σε ποιά ο μικρότερος (nα΄). Για να το πετύχουμε αυτό, στρέφουμε την τράπεζα του μικροσκοπίου έως ότου η τομή μας βρεθεί σε θέση κατάσβεσης. Στη θέση αυτή, οι δύο διευθύνσεις κράδανσης της τομής ταυτίζονται με τα νήματα του σταυρονήματος. Στη συνέχεια, στρέφουμε την τράπεζα, και κατ’επέκταση, τις δύο διευθύνσεις κράδανσης της τομής κατά 45  ( Σχ. 14 ). Σχ. 14

60 60 Προσδιορισμός του nα΄και nγ΄με τη βοήθεια αντισταθμιστών (iii) Στη θέση αυτή, η τομή θα παρουσιάζει ορισμένο χρώμα πόλωσης. Παρεμβάλλοντας τον αντισταθμιστή, μεταβάλλεται το χρώμα της τομής, το οποίο μετατοπίζεται είτε προς χρώματα ανώτερης τάξης διπλοθλαστικότητας της κλίμακας Michel – Levy, είτε προς τα χρώματα κατώτερης τάξης. Στην πρώτη περίπτωση, οι διπλοθλαστικότητες της τομής και του αντισταθμιστή αθροίζονται και ταυτίζονται οι διευθύνσεις κράδανσης του μεγαλύτερου δείκτη με τον μεγαλύτερο και του μικρότερου με τον μικρότερο. Στη δεύτερη περίπτωση, συμπίπτουν αντίθετοι δείκτες διάθλασης και έχουμε αφαίρεση των διπλοθλαστικοτήτων.

61 61 Προσδιορισμός του nα΄και nγ΄με τη βοήθεια αντισταθμιστών (iv) Σχ. 14 Σχ. 14. Προσδιορισμός της διεύθυνσης κράδανσης της ακτίνας με το μεγαλύτερο δείκτη διάθλασης (nγ΄) και της ακτίνας με τον μικρότερο δείκτη διάθλασης (nα΄), με τη βοήθεια του αντισταθμιστή γύψου. α. Τομή με τις διευθύνσεις κράδανσης υπό γωνία 45  ως προς τον πολωτή και αναλυτή, με χρώμα πόλωσης γκρι. β. Αντισταθμιστής σε θέση άθροισης των διπλοθλαστικοτήτων, χρώμα πόλωσης μπλε. γ. Αντισταθμιστής σε θέση αφαίρεσης, χρώμα πόλωσης κίτρινο.

62 62 Επιμήκυνση Ορισμένα ορυκτά αναπτύσσονται σε επιμήκεις κρυστάλλους. Το σημείο (θετικό ή αρνητικό) της επιμήκυνσης προσδιορίζεται με τη βοήθεια του αντισταθμιστή μεταξύ διασταυρωμένων Nicols με το ορυκτό τοποθετημένο με τον μεγαλύτερο άξονά του σε θέση 45 . Εάν, παράλληλα προς την επιμήκυνση, κραδαίνεται η ακτίνα με τον μεγαλύτερο δείκτη διάθλασης (nγ’), το ορυκτό έχει θετική επιμήκυνση. Στην αντίθετη περίπτωση, η επιμήκυνση είναι αρνητική.

63 63 Διδυμία – Πολυδυμία (i) Διδυμία – Πολυδυμία (i) Κατά τη δίδυμη σύμφυση, οι δύο κρύσταλλοι έχουν συμμετρική θέση μεταξύ τους ως προς το επίπεδο διδυμίας. Επομένως, και οι οπτικές τους επιφάνειες θα έχουν κατοπτρική θέση μεταξύ τους ως προς το επίπεδο διδυμίας. Εάν το επίπεδο της τομής τέμνει το επίπεδο διδυμίας, οι διευθύνσεις κράδανσης των δύο μελών δεν συμπίπτουν και η κατάσβεσή τους δεν γίνεται ταυτόχρονα. Όταν το ένα μέλος βρίσκεται σε θέση κατάσβεσης, το άλλο θα δείχνει έγχρωμη πόλωση. Σε μια τέτοια παρατήρηση, διακρίνουμε και τα όρια επαφής των δύο μελών. Η γραμμή που διαχωρίζει τα δύο μέλη άλλοτε είναι ευθεία και αντιστοιχεί σε επίπεδη επιφάνεια σύμφυσης, άλλοτε είναι ακανόνιστη.

64 64 Διδυμία – Πολυδυμία (ii) Εάν η τομή του ορυκτού είναι κάθετη στο επίπεδο διδυμίας, οι κατασβέσεις των δύο μελών είναι συμμετρικές ως προς το επίπεδο διδυμίας ( Σχ. 15α ). Στην περίπτωση που έχουμε πολυδυμία με παράλληλη θέση των επιπέδων διδυμίας, στη μικροσκοπική τομή εμφανίζονται εναλλασσόμενες φωτεινές και σκοτεινές ταινίες, μια εικόνα συνηθισμένη στα πλαγιόκλαστα στα οποία έχουμε επανάληψη της διδυμίας κατά τον αλβιτικό νόμο ( Σχ. 15b ). Σχ. 15α Σχ. 15b Όταν έχουμε πολλαπλή διδυμία κατά διάφορους νόμους εμφανίζονται δύο συστήματα πολυδύμων ταινιών σε διασταύρωση μεταξύ τους.

65 65 Διδυμία – Πολυδυμία (iii) Σχ. 15 Σχ. 15. α. Τομή ορυκτού κάθετη στο επίπεδο διδυμίας. Οι διευθύνσεις κράδανσης στους διδύμους κρυστάλλους είναι συμμετρικές ως προς το επίπεδο διδυμίας. β. Ελασμάτια πολυδυμίας σε πλαγιόκλαστα. γ. Ελασμάτια πολυδυμίας σε πλαγιόκλαστα, όπως φαίνονται σε τομή στο μικροσκόπιο.

66 66 Ζωνώδης δομή (i) Ζωνώδης δομή (i) Πολλά ορυκτά αποτελούν μικτούς κρυστάλλους μεταξύ δύο ή περισσοτέρων μελών. Το ποσοστό συμμετοχής κάθε μέλους στη σύσταση του μικτού κρυστάλλου καθορίζεται από τις φυσικοχημικές συνθήκες σχηματισμού του. Κλασικό παράδειγμα αποτελούν τα πλαγιόκλαστα, τα οποία είναι μικτοί κρύσταλλοι μεταξύ ανορθίτη και αλβίτη. Οι μικτοί κρύσταλλοι ομογενούς σύστασης έχουν σταθερές και συγκεκριμένες οπτικές ιδιότητες. Οι μικτοί κρύσταλλοι που δεν έχουν ομογενή σύσταση, αλλά αποτελούνται από διαδοχικούς φλοιούς γύρω από το κέντρο με μεταβαλλόμενη αναλογία μίξης των ακραίων μελών (κρύσταλλοι με ζωνώδη δομή) έχουν και μεταβαλλόμενες οπτικές ιδιότητες. Η ζωνώδης δομή φαίνεται στη λεπτή τομή με διασταυρωμένα Nicols, διότι οι ζώνες με διαφορετική σύσταση έχουν διαφορετική γωνία κατάσβεσης ( Σχ. 16 ). Σχ. 16

67 67 Ζωνώδης δομή (ii) Σχ. 16 Σχ. 16. Ιδιόμορφοι κρύσταλλοι πλαγιοκλάστου με ζωνώδη δομή. Τυπικές εικόνες πλαγιοκλάστων που αναπτύσσονται ως φαινοκρύσταλλοι σε ηφαιστειακά πετρώματα.

68 68 Κωνοσκοπική εξέταση (i) Κωνοσκοπική εξέταση (i) Όλες οι προηγούμενες ιδιότητες εξετάστηκαν με παράλληλη δέσμη φωτός. Οι ακτίνες, σε αυτήν την περίπτωση, πέφτουν κάθετα προς την επιφάνεια της λεπτής τομής, οπότε, για όλες τις ακτίνες, το πάχος του δοκιμίου είναι το ίδιο. Στην κωνοσκοπική παρατήρηση (παρατήρηση με κωνική δέσμη φωτός ), για τις προσπίπτουσες ακτίνες, το πάχος του δοκιμίου «αυξάνεται» από το κέντρο προς την περιφέρεια, δεδομένου ότι στο κέντρο οι ακτίνες πέφτουν κάθετα, ενώ, όσο προχωρούμε προς τα άκρα, η πρόσπτωση γίνεται όλο και πιο πλάγια.

69 69 Κωνοσκοπική εξέταση (ii) Η διαφορά δρόμου, επομένως, για τις ακτίνες, θα αυξάνεται όσο απομακρυνόμαστε από το κέντρο του οπτικού πεδίου, δεδομένου ότι το πάχος της λεπτής τομής το οποίο θα διανύουν οι ακτίνες, θα «αυξάνεται». Τα χρώματα πόλωσης, επομένως, θα μεταβάλλονται και έτσι, όταν το ορυκτό έχει μεγάλη διπλοθλαστικότητα, εμφανίζονται δακτύλιοι ή έγχρωμες καμπύλες (ισόχρωμες καμπύλες) στην κωνοσκοπική εικόνα. Με κωνική δέσμη φωτός είναι δυνατή η διάκριση των μοναξονικών ορυκτών (ορυκτά του τετραγωνικού και εξαγωνικού συστήματος) από τα διαξονικά ορυκτά (ορυκτά του ορθορομβικού, μονοκλινούς, τρικλινούς συστήματος).

70 70 Κωνοσκοπική εξέταση (iii) Για να πάρω την κωνοσκοπική εικόνα ενός ορυκτού, ακολουθώ την παρακάτω διαδικασία: 1. Με μικρή μεγέθυνση, βρίσκω μια τομή κατάλληλη του ορυκτού που θέλω να εξετάσω. Οι τομές αυτές είναι, κυρίως, οι τομές οι κάθετες προς οπτικό άξονα (σκοτεινές τομές). 2. Βάζω αντικειμενικό φακό με μεγάλη μεγέθυνση (40Χ ή 50Χ) και εστιάζω. 3. Παρεμβάλλω την κωνική δέσμη φωτός. 4. Παρεμβάλλω τον φακό Bertrand. (Ο φακός Bertrand μεταφέρει στον προσοφθάλμιο φακό την εικόνα που σχηματίζεται στο σωλήνα του μικροσκοπίου επάνω από τον αντικειμενικό φακό).

71 71 Κωνοσκοπική εξέταση (iv) Οπτικά μοναξονικός κρύσταλλος (τριγωνικό, τετραγωνικό, εξαγωνικό σύστημα). Τομή κάθετη στον οπτικό άξονα c δίνει ένα σκοτεινό σταυρό και ισόχρωμες καμπύλες (οι ισόχρωμες καμπύλες εμφανίζονται όταν υπάρχει μεγάλη διαφορά πορείας των ακτίνων που προκύπτουν από τη διπλή διάθλαση). Με στροφή της τράπεζας, δε μεταβάλλεται η εικόνα. ΚΩΝΟΣΚΟΠΙΚΕΣΕΙΚΟΝΕΣ

72 72 Κωνοσκοπική εξέταση (v) ΚΩΝΟΣΚΟΠΙΚΕΣΕΙΚΟΝΕΣ Α. Β. Α. Τομή κάθετη προς οξεία διχοτόμο δίνει ένα σκοτεινό σταυρό και ισόχρωμες καμπύλες. Με στροφή της τράπεζας, ο σταυρός μετατρέπεται σε 2 υπερβολές, με το κυρτό μέρος προς την οξεία διχοτόμο. Β. Τομή κάθετη σε οπτικό άξονα διαξονικού κρυστάλλου. Εμφανίζεται μία σκοτεινή γραμμή, που με στροφή της τράπεζας μετατρέπεται σε μια καμπύλη.


Κατέβασμα ppt "Οπτικές ιδιότητες πετρογενετικών ορυκτών. 2 Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας - Κοιτασματολογίας Το Εργαστήριο Ορυκτολογίας – Πετρολογίας – Κοιτασματολογίας."

Παρόμοιες παρουσιάσεις


Διαφημίσεις Google